**EL PAIS: Shqipëria, laboratori ku Inteligjenca Artificiale lufton (ose fsheh) korrupsionin**
Pas njoftimit të Qeverisë shqiptare se një ministre virtuale do të monitorojë kontratat publike, Prokuroria ka nisur hetimet ndaj krijuesve të saj dhe figurave kyçe pranë kryeministrit.
Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, arrin të tërheqë vëmendjen për vendin e tij. Ky ish-basketbollist i kombëtares, me një gjatësi prej 1,98 metra, prezantoi në shtatorin e kaluar “Diellën”, një ministre virtuale e ngarkuar me mbikëqyrjen e prokurimeve publike. Kreu i Partisë Socialiste, i cili drejton qeverinë prej më shumë se 12 vjetësh dhe po synon mandatin e katërt, ka premtuar fitore në zgjedhjet e vitit 2025 duke u zotuar për anëtarësimin e plotë të Shqipërisë në BE deri në vitin 2030.
Për të arritur këtë objektiv, luftimi i korrupsionit është thelbësor, pasi ky është një nga kushtet kryesore të Brukselit për këtë vend prej 2,3 milionë banorësh, i cili filloi formalisht negociatat për anëtarësim në BE katër vjet më parë.
Rama ka theksuar: “Ne nuk po delegojmë [te Diella] përgjegjësinë e qeverisjes ose të marrjes së vendimeve përfundimtare. Ne i japim përgjegjësinë të bëjë atë që di më mirë se ne: të përpunojë të dhënat shpejt dhe të na japë përgjigje shumë të shpejta. […] Prokurimet publike do të jenë 100% të lira nga korrupsioni”.
Opozita, e udhëhequr nga figura të Partisë Demokratike, ka ngritur pyetje drejtuar anëtarëve të Partisë Socialiste në qeveri: “Kë do të arrestojë policia nëse kjo ministre bën një gabim ose favorizon një mashtrim? Programuesin?”.
Diella, emri i së cilës në shqip do të thotë “Diell”, u përgjigj disa kritikave nga ekrani në Parlament: “Ndryshe nga njerëzit, unë nuk kam të afërm për të favorizuar, as miq të cilëve t’u jap kontrata, dhe as emocione që të errësojnë gjykimin tim mbi të dhënat publike. Besnikëria ime është matematikore”.
Rama, 61 vjeç, ka theksuar: “Teknologjia nuk ka miq, nuk pranon kafe dhe nuk frikësohet nga hakmarrjet”. Ai ka mbrojtur idenë se algoritmi do të mundësojë mposhtjen e “nepotizmit strukturor” në vend. “Jemi një vend i kushërinjve”, ka përsëritur ai. “Nuk është e lehtë të kesh ndërveprime plotësisht të drejta dhe transparente në një vend ku të gjithë njohin dikë”, shtoi ai në janar të kaluar për ‘The New York Times’.
Mediat ndërkombëtare raportuan për emërimin e ministres Diella, por shumë shqiptarë shprehën mosbesim. Ndër ta, Jorida Tabaku, deputete e Partisë Demokratike dhe kryetare e Komisionit për Çështjet e BE-së, u shpreh përmes email-it: “Nëse sistemi që përdor këto mjete nuk ka integritet, inteligjenca artificiale rrezikon të bëhet një ‘kuti e zezë’ që centralizon pushtetin në vend që të nxjerrë në pah abuzimet”.
Vetëm dy muaj pasi Diella u integrua në Kabinet, Prokuroria e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) kërkoi pezullimin e një figure kyçe të Qeverisë së Ramës: zëvendëskryeministrja Belinda Balluku. Prokuroria e akuzoi për veprën penale të “shkeljes së barazisë në prokurime publike”. Rasti ka shkuar te Gjykata Kushtetuese, e cila më 6 shkurt u shpreh se ishte e paaftë për të ushtruar detyrën. Rama kritikoi vendimin dhe refuzon që Parlamenti të heqë imunitetin e dorës së tij të djathtë, e cila është ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë.
Ndërkohë, skepticizmi i shqiptarëve ndaj ndihmës së inteligjencës artificiale u kthye në zemërim kur SPAK vendosi në arrest shtëpie krijueset e Diellës: Mirlinda Karçanaj, drejtoreshë e Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit (AKSHI) — institucioni që menaxhon infrastrukturën digjitale të shtetit — dhe zëvendësen e saj, Hava Delibashi. U përballën me akuza edhe gjashtë persona të tjerë, përfshirë një zv/drejtor policie dhe tre biznesmenë, të gjithë për korrupsion. Rasti për të cilin po hetohen përfshin akuza që shkojnë nga manipulimi i tenderëve publikë deri tek rrëmbimi dhe intimidimi i biznesmenit të teknologjisë, Gerond Meçe, për ta detyruar të tërhiqet nga një konkurs publik prokurimi.
Në këtë kontekst, më 24 janar, disa parti opozitare organizuan protesta që kulmuan me hedhjen e koktej molotov ndaj selisë së kryeministrit. Demonstratat, të udhëhequra nga Partia Demokratike, vazhduan më 10 dhe 11 shkurt para zyrës së Ramës, duke kërkuar dorëheqjen e tij. Në të njëjtën kohë, aktorja Anila Bisha, e cila shërbeu si bazë fizike dhe zëri i avatarit, ka paditur Qeverinë për përdorimin pa leje të imazhit të saj.
**”Propagandë e pastër”**
Gazment Bardhi, kreu i grupit parlamentar të Partisë Demokratike, e cilësoi ministren virtuale si “propagandë të pastër”. “Ata që krijuan Diellën janë akuzuar zyrtarisht për korrupsion, rrëmbim dhe shkelje të barazisë në tenderë. A realisht synonin të luftonin korrupsionin?”. SPAK ka akuzuar zëvendëskryeministren për 11 tenderë me vlerë 1.100 milionë lekë. “Në një qeveri të korruptuar nuk ka asnjë algoritëm që mund të zgjidhë problemin,” shton ai.
Mosbesimi ndaj qëllimeve të mira të Qeverisë shtrihet përtej partive opozitare. Azmer Duleviç, inxhinier dhe aktivist i pavarur, mori pjesë në protestat e janarit me një pankartë ku shkruhej: “Koka e peshkut është e kalbur: korrupsioni fillon nga lart”. Ai shton nga Tirana: “IA nuk është zgjidhje magjike. Besueshmëria e saj varet nga të dhëna të pastra, mbikëqyrje e paanshme dhe vullnet politik i vërtetë”.
Gazeta ka tentuar të marrë versionin e Qeverisë së Ramës, por nuk ka marrë përgjigje. Andi Hoxhaj, ekspert i së drejtës për Ballkanin Perëndimor nga ‘King’s College London’, kujton se Diella ka si qëllim të zbulojë dhe parandalojë parregullsi midis kompanive që marrin pjesë në tenderë publikë dhe të përcaktojë nëse përmbushin kriteret për të aplikuar. “Kjo duhet të jetë perspektiva nga e cila bëhet çdo vlerësim,” paralajmëron Hoxhaj. Profesori thekson se “është tepër herët për një vlerësim adekuat të Diellës”. “Nuk ka kaluar as një vit.”
Hoxhaj sqaron se SPAK është institucioni përgjegjës për hetimin e rasteve të korrupsionit të nivelit të lartë që nga viti 2019 dhe është lider në këtë luftë. Ai shton se ky organ ka qenë thelbësor në luftën kundër korrupsionit të lartë që nga krijimi i tij, i frymëzuar nga prokuroritë speciale kundër korrupsionit të Kroacisë dhe Rumanisë. Megjithatë, eksperti thekson se Qeveria “duhet të zbatojë më shumë politika antikorrupsion për të siguruar masa efektive parandaluese”.
Nga ana e saj, Rovena Sulstarova, menaxhere e Programit të Qeverisjes në Shqipëri në Institutin për Demokracinë dhe Ndërmjetësimin (IDM), konsideron se bilanci i përdorimit të inteligjencës artificiale në luftën kundër korrupsionit është për momentin “i përzier”. Sipas saj, IA mund të forcojë transparencën dhe të kufizojë mundësitë e abuzimit. Por paralajmëron se nuk është një zgjidhje vetë. “Nuk duhet të e teprojmë me vlerësimin e saj.”
Intelektuali dhe shkrimtari Fatos Lubonja, 74 vjeç, shpreh skepticizëm të madh për qëllimet e Ramës, madje edhe të BE-së. Lubonja vuajti 17 vite burg gjatë diktaturës komuniste të Enver Hoxhës (1944–1985). Sot, përmes videokonferencës nga Tirana, shpjegon se Rama është si një karrige e mbajtur nga katër këmbë: “Një këmbë janë oligarkët, të pasurit që e rrethojnë. Tjetra janë mediat që ata zotërojnë ose financojnë. E treta është krimi i organizuar. Dhe e katërta është mbështetja ndërkombëtare, sidomos nga Europa Perëndimore dhe SHBA-të.”
Shkrimtari shpjegon se Shqipëria gjithmonë ka bazuar marrëdhëniet e saj me perandoritë e ndryshme mbi dy faktorë: vasalitetin dhe pozicionin periferik. “Vasalët kishin nevojë për legjitimitet nga qendra e perandorisë. Në këmbim, qendra mbyllte njërin sy për atë që bëhej këtu. Kështu funksionoi me Perandorinë Osmane, me Austro-Hungarinë, me Bashkimin Sovjetik… dhe tani me BE-në dhe SHBA-të. Rama ka nevojë për këtë legjitimitet nga Perëndimi. Dhe ai ka ditur t’i japë Perëndimit atë që dëshiron, si për shembull marrëveshja me Giorgia Meloni për emigrantët, për të cilën Shqipëria pranon në kampet e internimit refugjatët që dërgon Qeveria italiane – shpjegon Lubonja.
Lubonja beson se ambasadorët e BE-së në Shqipëri nuk i shpëtojnë realitetit të vendit. “Kam folur me gjermanin, holandezin, polakun… Është e vërtetë që janë shumë të shqetësuar për krimin e organizuar dhe mbështesin SPAK. Por Shqipëria është komplekse. Dhe Rama di të luajë në dy fronte — thekson ai. Lubonja mendon se në syrin e Evropës ka një pikë superioriteti ndaj Shqipërisë. “Në thelb, në Bruksel mendojnë se nuk meritojmë një demokraci dhe se na duhet një lloj princi si Mohamed bin Salman nga Arabia Saudite. Për ta është më e lehtë të negociojnë me dikë të tillë – shton ai.
Së fundmi, pastrimi në nivelet e larta varet nga vullneti njerëzor. Shkrimtari Lubonja përfundon: “Nuk besoj se SPAK vetë mund të ndryshojë vendin. Nuk mund të reformohet drejtësia vetëm, kur politika, ekonomia dhe krimi i organizuar shkojnë në drejtim të kundërt. Dhe Rama nuk ka mirëbesim”.