### Autonomia Fiskale: Vetëm Tetë Bashki Sigurojnë Mbi 50% të Të Ardhurave Vetë
Autonomia fiskale në Shqipëri vazhdon të jetë e ulët për shumicën dërrmuese të bashkive, duke nënvizuar varësinë e fortë të pushtetit vendor nga transfertat buxhetore. Sipas të dhënave të Ministrisë për Çështjet Vendore për vitin 2025, vetëm tetë nga 61 bashkitë e vendit arrijnë një nivel autonomie fiskale mbi mesataren kombëtare prej 43.1%. Këto të dhëna tregojnë gjithashtu për dallime thelbësore mes njësive vendore.
**Bashkitë me Autonomi të Lartë:**
Himara kryeson listën, me një nivel autonomie fiskale prej rreth 90%. Pas saj, me tregues që variojnë nga 65% në 70%, renditen Kavaja, Tirana dhe Kamza. Për të plotësuar tetëshin, mbi mesataren kombëtare gjenden edhe Saranda, Vlora, Durrësi dhe Vora.
Tirana dallohet si një rast specifik, pasi madhësia e ekonomisë së saj, përqendrimi i bizneseve, tregu i zhvilluar i pasurive të paluajtshme, dhënia e lejeve të mëdha për ndërtim dhe numri i lartë i banorëve, i sigurojnë asaj një bazë të ardhurash më të gjerë krahasuar me njësitë e tjera vendore. Megjithatë, ajo nuk kryeson renditjen, sepse Himara ka një raport më të lartë të të ardhurave të veta ndaj burimeve financiare të përgjithshme.
**Bashkitë nën Mesataren Kombëtare:**
Menjëherë poshtë mesatares kombëtare renditet Lezha, me një nivel afërsisht 43%. E ndjekin Shijaku, Korça, Shkodra dhe Roskoveci, ku të ardhurat e krijuara në nivel vendor mbulojnë vetëm rreth një të tretën e burimeve financiare.
Për shumicën dërrmuese të bashkive, autonomia fiskale bie nën 30%. Bashki si Fieri, Berati, Gjirokastra, Elbasani, Lushnja dhe Pogradeci, me të ardhura të veta rreth 20-30%, pozicionohen dukshëm nën mesataren e vendit. Edhe bashki me potencial ekonomik më të lartë, siç janë Elbasani dhe Fieri, nuk arrijnë të sigurojnë një nivel të konsiderueshëm të të ardhurave të veta.
**Bashkitë me Autonomi Shumë të Ulët:**
Situata është më e vështirë në bashkitë e vogla me bazë ekonomike të kufizuar. Në fund të renditjes gjenden Hasi dhe Memaliaj, ku autonomia fiskale arrin vetëm rreth 3%. Nivele shumë të ulëta paraqiten gjithashtu nga Këlcyra, Kurbini, Pusteci, Klosi dhe Tropoja.
Gjithsej, 17 bashki kanë autonomi fiskale nën 10%. Këtu përfshihen edhe Delvina, Malësia e Madhe, Prrenjasi, Kukësi, Peqini, Mirdita, Libohova, Gramshi, Bulqiza dhe Dibra. Këto njësi vendore kanë mundësi shumë të kufizuara për të financuar shërbimet dhe investimet me burimet e tyre të brendshme.
**Ndërsa Mesataren Kombëtare Ndikon Tirana:**
Mesatarja e autonomisë fiskale kombëtare për vitin 2025 është 43.1%. Megjithatë, kjo mesatare deformohet ndjeshëm nga pesha e Tiranës. Pa përfshirë kryeqytetin, autonomia agregate zbret në 34.9%, ndërsa mediana për të 61 bashkitë është vetëm 16.9%. Kjo do të thotë se një numër i vogël bashkish të mëdha ose me profil turistik gjenerojnë shumicën e burimeve vendore, ndërsa bashkia tipike shqiptare financon me të ardhurat e veta më pak se një të gjashtën e buxhetit të saj.
**Diferencat Sipas Qarqeve:**
Mesatarja e autonomisë fiskale sipas qarqeve varion nga rreth 6.1% në Kukës dhe 8.2% në Dibër, deri në intervalin 38-56% në qarqet Durrës, Vlorë dhe Tiranë.
**Profili i Bashkive me Autonomi të Lartë:**
Bashkitë me autonomi të lartë karakterizohen nga dy profile kryesore:
* **Ekonomi urbane me dendësi të lartë dhe bazë të gjerë taksapaguesish:** Siç janë Tirana, Durrësi dhe Kamza.
* **Ekonomi bregdetare me rentë turistike dhe imobiliare:** Siç janë Himara, Saranda, Vlora dhe Kavaja.
Asnjë bashki e brendshme malore nuk arrin të afrohet me mesataren kombëtare.
**Varësia nga Transfertat Qendrore:**
E kundërta e autonomisë fiskale është varësia nga fondet e qeverisë qendrore, e matur si raport i transfertës së pakushtëzuar ndaj të ardhurave të veta. Bashkitë e mëdha, me bazë më të gjerë tatimore, janë më pak të varura nga fondet qendrore: varësia është 22% në Tiranë, 25% në Vlorë dhe Sarandë, dhe 39% në Durrës.
Në kontrast, bashkitë e vogla dhe periferike janë pothuajse tërësisht të varura nga transfertat. Për shembull, në Këlcyrë, Pustec, Has dhe Memaliaj, bashkitë morën nga qeveria qendrore 8 deri në 13 herë më shumë fonde sesa arritën të sigurojnë vetë.