NYT nxjerr prapaskenat: Shpërdorim dhe keqmenaxhim në prokurimin e mbrojtjes në Ukrainë, 1.2 mld dollarë u zhdukën në vitin 2024
Një hetim i The New York Times hedh dritë mbi shqetësime serioze rreth menaxhimit të sistemit të prokurimit të armëve dhe municioneve në Ukrainë. Sipas auditimeve të brendshme qeveritare dhe dokumenteve gjyqësore të analizuar nga gazeta, vendi mund të ketë humbur rreth 1.2 miliardë dollarë vetëm gjatë vitit 2024, si pasojë e mashtrimit, shpërdorimit dhe keqmenaxhimit.
Raporti vë në dukje një sistem ku paralajmërimet e auditorëve për korrupsion, tejkalime kostosh dhe kontrata të papërmbushura nuk kanë penguar kompani të caktuara të marrin sërish kontrata të mëdha shtetërore. Sipas dokumenteve të cituara nga gazeta amerikane, 7 nga 10 furnizuesit më të mëdhenj ushtarakë të Ukrainës kanë marrë porosi të reja, edhe pse disa prej tyre ishin nën hetim për mashtrim, kishin probleme me kontratat e mëparshme ose kishin drejtues të përfshirë në çështje korrupsioni.
Një rast i veçantë i përmendur është ai i uzinës kimike Pavlohrad, e cila furnizonte ushtrinë ukrainase me mijëra predha mortajash. Hetimi zbuloi se gjatë luftimeve në vitin 2024, disa nga municionet e prodhuara nga fabrika nuk funksionuan si duhet; disa predha nuk shpërthyen, ndërsa të tjera nuk u aktivizuan fare gjatë rënies.
Drejtori i uzinës, Leonid Shiman, u arrestua më vonë dhe u përball me akuza për korrupsion. Megjithatë, sipas auditimeve të cituara nga The New York Times, edhe pasi autoritetet ishin informuar për këto probleme, Shërbimi Ukrainas i Prokurimit të Mbrojtjes vijoi t’i jepte kompanisë kontrata të reja. Një nga këto kontrata, me vlerë rreth 280 milionë dollarë, u lidh në kohën kur Shiman ishte nën hetim për çështje të tjera korrupsioni.
Auditorët vunë në dukje gjithashtu mospërputhje në të dhënat e kompanisë lidhur me kapacitetin e saj prodhues. Fillimisht, uzina kishte deklaruar se nuk kishte kapacitet të mjaftueshëm për të përmbushur kontratën, por më vonë ndryshoi shifrat pa dhënë një shpjegim të qartë. Pavarësisht këtyre problemeve, Pavlohrad mori kontrata të tjera dhe u përzgjodh më vonë për të furnizuar pjesën më të madhe të predhave të artilerisë 122 mm të nevojshme për ushtrinë ukrainase në vitin 2025.
Auditimet e Zyrës së Auditimit të Shtetit dhe njësisë së auditimit të brendshëm të Ministrisë së Mbrojtjes kanë nxjerrë në pah atë që përshkruhet si keqmenaxhim sistematik. Sipas dokumenteve të bëra publike në kuadër të hetimit, 18 kompani morën kontrata të reja edhe pse nuk kishin përmbushur detyrimet e kontratave të mëparshme. Më shqetësuese është fakti se gjashtë prej tyre nuk kishin përfunduar asnjë nga kontratat që kishin marrë.
Auditimet për vitet 2024 dhe 2025 kanë evidentuar gjithashtu rreth 126 milionë dollarë humbje, pasi në disa raste ofertat më të lira u anashkaluan dhe pajisjet ushtarake u blenë me çmime më të larta. Në një rast tjetër, të paktën 100 milionë dollarë të paguara paraprakisht mbetën subjekt i një procesi ligjor, pasi marrëveshja për furnizimin me armë nuk u realizua.
Një tjetër rast i evidentuar nga auditorët lidhet me blerjen e municioneve për raketa të prodhuara në Turqi. Tre kompani ofruan të njëjtin produkt, të prodhuar në të njëjtën fabrikë, me çmime që varionin nga rreth 4,200 dollarë deri në 5,100 dollarë për raketë. Oferta më e lirë ishte ajo e prodhuesit turk Arca Defense. Megjithatë, autoritetet ukrainase ia dhanë kontratën një kompanie që e ofronte produktin përmes një ndërmjetësi, pjesë e grupit çek Czechoslovak Group. Sipas auditorëve, nuk kishte një justifikim të mjaftueshëm për zgjedhjen e ofertës më të shtrenjtë. Përllogaritjet e The New York Times sugjerojnë se ky vendim kushtoi Ukrainën rreth 130 milionë dollarë më shumë.
Kontrata me raketa serbe që përfundoi në konflikt gjyqësor
Hetimi fokusohet gjithashtu te një marrëveshje e vitit 2024 për blerjen e raketave të projektuara sipas modeleve sovjetike nga një prodhues serb. Për shkak të marrëdhënieve të Serbisë me Rusinë, Ukraina përdori disa ndërmjetës për të siguruar armatimin. Kontrata u lidh me kompaninë shtetërore ukrainase të tregtimit të armëve Spetstechnoexport. Auditorët konstatuan se kompania kishte një histori kontratash të papërmbushura, ndërsa ish-drejtues të saj ishin nën hetim për dyshime për përvetësim dhe pastrim parash.
Një problem tjetër ishte mungesa e një licence serbe për eksportin e raketave. Në vend të saj, sipas auditorëve, u përdor një letër garancie nga inteligjenca ushtarake ukrainase, për të cilën ata thanë se nuk kishte bazë të mjaftueshme ligjore.
Spetstechnoexport më pas nënkontraktoi kompaninë amerikane Regulus Global. Marrëveshjet mes dy kompanive kapnin një vlerë prej rreth 1.7 miliardë dollarësh, por marrëveshja për raketat përfundimisht dështoi. Pas prishjes së marrëveshjes nisën edhe përplasjet ligjore. Qeveria ukrainase kërkoi gjoba dhe interesa nga Spetstechnoexport, ndërsa kjo e fundit ndërmori veprime financiare kundër Regulus. Kompania amerikane ka mohuar çdo shkelje dhe ka argumentuar se ishte përfshirë në mes të procesit të riorganizimit të sistemit ukrainas të prokurimit të mbrojtjes.
Hetimi konstaton se, pavarësisht reformave të ndërmarra vitet e fundit dhe përpjekjeve për të forcuar kontrollin mbi prokurimet, sistemi ukrainas vazhdon të ketë dobësi të konsiderueshme. Kompanitë me histori problematike, kontrata të papërfunduara apo drejtues nën hetim kanë vazhduar të kenë akses në tenderë dhe kontrata me vlera të larta.
Problemi, sipas gjetjeve të auditimeve, nuk lidhet vetëm me humbjen e parave publike. Në kushtet e luftës me Rusinë, keqmenaxhimi i prokurimeve mund të ndikojë drejtpërdrejt edhe në furnizimin e forcave ukrainase me armë dhe municione. Raporti i The New York Times e paraqet këtë si një nga sfidat kryesore të Ukrainës: garantimi i një sistemi prokurimi transparent dhe efikas në një kohë kur vendi ka nevojë urgjente për pajisje ushtarake dhe çdo vonesë apo humbje financiare mund të ketë pasoja edhe në front.