Shqipëria, me kostot më të larta të prodhimit bujqësor në rajon
Fermerët shqiptarë përballen me kosto më të larta prodhimi krahasuar me konkurrentët e tyre rajonalë. Kjo situatë vjen si pasojë e disa faktorëve kryesorë: varësisë së lartë nga inputet e importuara, mbështetjes së ulët financiare nga shteti, mungesës së fuqisë punëtore dhe dobësive në infrastrukturën bujqësore.
Ky kombinim i faktorëve e bën prodhimin vendas më të shtrenjtë dhe zvogëlon konkurrueshmërinë e tij përballë produkteve që importohen nga Serbia, Maqedonia e Veriut dhe vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor.
Sipas raporteve të Organizatës së Kombeve të Bashkuara për Ushqimin dhe Bujqësinë (FAO), fermerët e vegjël në rajon, veçanërisht ata në Shqipëri, shpenzojnë mesatarisht rreth 28% të vlerës së përgjithshme të prodhimit vetëm për blerjen e farërave, plehrave kimike dhe pesticideve. Pjesa më e madhe e këtyre inputeve sigurohet nga importi, duke i bërë fermerët të varur drejtpërdrejt nga çmimet ndërkombëtare, kursi i këmbimit dhe shpenzimet e transportit. Për fermat e vogla, të cilat dominojnë strukturën e bujqësisë shqiptare, mundësitë për të blerë me shumicë dhe për të negociuar çmime më të favorshme janë të kufizuara.
Një nga arsyet kryesore që vendos bujqësinë shqiptare në pozita më të pafavorshme është niveli i ulët i subvencioneve të drejtpërdrejta. Të dhënat tregojnë se vendet e tjera të rajonit kanë dhënë mesatarisht mbi 53 euro mbështetje direkte për hektar, ndërsa në Shqipëri, kjo mbështetje është historikisht rreth 3 euro për hektar. Kjo diferencë e konsiderueshme do të thotë se fermeri shqiptar duhet të përballojë nga të ardhurat e veta një pjesë shumë më të madhe të kostove. Në vendet fqinje, subvencionet mbulojnë një pjesë të shpenzimeve për inputet, karburantin, mekanikën bujqësore ose investimet, duke mundësuar që produkti të dalë në treg me çmim më konkurrues.
Për pasojë, produktet shqiptare përballen me konkurrencë jo vetëm nga prodhimi i Bashkimit Europian, por edhe nga mallrat bujqësore të vendeve të rajonit që kanë politika më të qëndrueshme mbështetëse.
Kostove të drejtpërdrejta u shtohen edhe humbjet që burojnë nga ndryshimet klimatike, thatësirat dhe infrastruktura e pamjaftueshme e ujitjes. Raporti i FAO-s evidenton se kostot e fshehura të sistemit bujqësor, duke përfshirë dëmet mjedisore dhe humbjet nga ndryshimet klimatike, rëndojnë më shumë mbi vendet me të ardhura dhe kapacitete investuese më të kufizuara. Në Shqipëri dhe vende të tjera të Ballkanit Perëndimor, mungesa e sistemeve moderne të ujitjes rrit varësinë e prodhimit nga kushtet atmosferike. Një sezon i thatë mund të ulë ndjeshëm rendimentin, ndërsa shpenzimet për punimin e tokës, farërat, plehrat dhe pesticidet mbeten të njëjta. Kjo e rrit më tej koston për njësi prodhimi dhe rrezikun financiar të fermerit.
Një tjetër presion i fortë vjen nga mungesa e fuqisë punëtore. Emigrimi dhe largimi i popullsisë nga zonat rurale kanë reduktuar numrin e punëtorëve të disponueshëm në bujqësi. Mungesa është veçanërisht e ndjeshme gjatë periudhave të mbjelljes dhe vjeljes, kur kërkesa për punëtorë rritet brenda një kohe të shkurtër. Fermerët detyrohen të ofrojnë paga ditore më të larta, ndërsa në shumë raste, prodhimi nuk mblidhet në kohë ose një pjesë e tij mbetet në parcela.
Varësia nga inputet e importuara, subvencionet shumë më të ulëta se në vendet fqinje, rendimentet e kufizuara, problemet me ujitjen dhe shtrenjtimi i fuqisë punëtore po krijojnë një barrë të shumëfishtë për bujqësinë shqiptare. Pa një rritje të mbështetjes dhe investimeve që ulin koston për njësi, fermerët vendas rrezikojnë të humbasin më tej terren përballë importeve dhe prodhuesve të subvencionuar të rajonit.