Banka Botërore kritikon ligjin aktual të pensioneve: Kriteri i 15 viteve punë është një anomali që dëmton shqiptarët
Banka Botërore e ka cilësuar kriterin e 15 viteve punë me sigurime për të përfituar pension minimal si një anomali. Institucioni ka rekomanduar disa reforma afatshkurtra dhe afatmesme, të cilat synojnë të rrisin përfitimet për pensionistët, duke ruajtur në të njëjtën kohë kontrollin mbi shpenzimet buxhetore.
Në dokumentin e saj të rishikimit të Financave Publike në Shqipëri, Banka Botërore vlerëson se kriteri i 15 viteve sigurime detyron shumë persona me pak vite punë të mos kenë asnjë mbështetje financiare deri në moshën 70-vjeçare. Sipas Bankës, ky kufizim dekurajon pjesëmarrjen në sistemin e pensioneve, sidomos për punëtorët informalë dhe emigrantët.
Në të njëjtën kohë, mjaftueshmëria e pensioneve në Shqipëri është ndër më të ulëtat në rajon, me një normë mesatare zëvendësimi prej vetëm 32% të pagës kontributive. Rritja e pagave krijon shqetësime shtesë, duke zgjeruar më tej hendekun me pensionet. Banka Botërore argumenton se pa reforma, normat e zëvendësimit do të mbeten të ulëta dhe raporti kontribuues-përfitues (1.18 kontribuues për çdo pensionist në vitin 2022) do të pësojë rënie, duke rritur presionin mbi qëndrueshmërinë fiskale.
Shtylla kryesore e pensioneve mund të forcohet përmes reformave afatshkurtra dhe afatmesme, duke filluar nga përmirësimet e pajtueshmërisë deri tek ndryshimet strukturore dhe reformat e integruara.
Skema suplementare, ulje shpenzimesh
Banka Botërore sugjeron ndryshime në skemën suplementare të pensioneve për ta bërë atë më të balancuar nga pikëpamja fiskale dhe sociale. Ndikimet e pritshme përfshijnë kursime fiskale nga reduktimi i pensioneve suplementare, duke varur masën dhe grupet e përfituesve të prekur nga koha.
Qeveria ka miratuar skema suplementare për punonjësit e minierave, ushtarakë dhe së fundmi një grup të gjerë politikanësh dhe deputetësh që marrin pagesa shumë të larta. Këto vendime kanë rritur deficitin e skemës, ndaj Banka Botërore kërkon korrigjimin e tyre.
Masat afatshkurtra, luftë informalitetit
Banka Botërore sugjeron që në planin afatshkurtër të përfshihet promovimi i zgjatjes së jetës aktive në punë, ulja e informalitetit sidomos në zonat rurale dhe mes të vetëpunësuarve, si dhe rritja e edukimit për pensionet dhe zhvillimi i skemave të sigurimeve shoqërore për emigrantët. Objektivat e Strategjisë Afatmesme të të Ardhurave dhe Planit të Veprimit 2024-2027, duke përfshirë masat për reduktimin e punës së padeklaruar dhe nën-deklarimin e pagave reale, janë jashtëzakonisht të rëndësishme për rritjen e të ardhurave nga kontributet.
Reforma afatmesme dhe afatgjata, eksplorim në shumë shtylla
Banka sugjeron që reformat afatmesme deri afatgjata të fokusohen në heqjen e subvencioneve të kontributeve për zonat rurale, reformimin e pensioneve shtesë për punonjësit e administratës publike, përshtatjen e formulës së përfitimeve për të inkurajuar periudha më të gjata kontributesh dhe eksplorimin e një sistemi të integruar me shumë shtylla që i mbron të gjithë, duke nxitur njëkohësisht pjesëmarrjen në skemën e pensioneve.
Rekomandimet bazohen në një skenar pa emigracion, por rezultatet janë të ndjeshme ndaj supozimeve rreth emigrimit, kthimeve në vend dhe perspektivave të tregut të punës për punëtorët që qëndrojnë në Shqipëri.
Një çështje tjetër që përfshin kosto fiskale është stimujt për të kontribuar më shumë. Përmes masave të ndryshimeve të planifikuara, si rritja e normës së kontributit për çdo vit dhe integrimi i një Sistemi të Ri të Pensioneve, përfitimet mund të sjellin rritje të kontributeve nga punëtorët, por mund të krijohet edhe një kosto shtesë për buxhetin e shtetit.
Megjithatë, një element i rëndësishëm i këtyre masave është se përmirësimi i mjaftueshëm do të ndihmojë në plotësimin e një skeme më të qëndrueshme dhe të balancuar. Një aspekt i rëndësishëm i reformës është gjithashtu një rritje e mundshme e pensioneve për individët që kanë punuar për më shumë se 15 vite dhe kanë paguar kontribute më të larta. Kjo do të përmirësojë cilësinë e jetës për këta individë dhe do të kontribuojë në krijimin e një sistemi më të drejtë dhe më të qëndrueshëm të pensioneve.