“`html
NY Times për Diellën: U krijua për të luftuar korrupsionin, nga njerëz të akuzuar për korrupsion
Një “ministre” artificiale, prezantuar si arma e re e Shqipërisë kundër korrupsionit, po rezulton një ironi politike. Sipas The New York Times, avatari Diella, i promovuar nga kryeministri Edi Rama si simbol i transparencës dhe reformës digjitale, është krijuar nga një agjenci shtetërore, drejtuesit e së cilës aktualisht përballen me akuza për manipulim tenderash dhe lidhje me krimin e organizuar.
Kjo histori ilustron një paradoks shqiptar: lufta kundër korrupsionit drejtohet nga brenda sistemit, i cili dyshohet se është vetë i kapur nga korrupsioni.
The New York Times shkruan:
Avatari i quajtur Diella, i reklamuar si ministrja e parë qeveritare në botë e krijuar nga inteligjenca artificiale, supozohej të ndihmonte në uljen e korrupsionit endemik në Shqipëri. Megjithatë, ka një problem: udhëheqësit e agjencisë që e krijuan atë akuzohen për manipulim tenderash në kontrata publike.
Veshur me kostum tradicional dhe me një buzëqeshje enigmatike, Diella është bërë fytyra e përpjekjeve të kryeministrit Edi Rama për të frenuar korrupsionin, ndërsa Shqipëria synon anëtarësimin në Bashkimin Evropian.
Gjatë vitit të kaluar, Diella ka marrë pjesë në konferenca ndërkombëtare dhe është vënë në qendër të vëmendjes si simbol i integrimit të inteligjencës artificiale në shoqëri, përfshirë qeverisjen. Ajo madje deklaroi se ndihej “e lënduar” kur iu drejtua Parlamentit të Shqipërisë, duke iu referuar kritikave se përpjekjet e saj për të identifikuar mashtrime dhe abuzime në prokurime ishin antikushtetuese, pasi “unë nuk jam një qenie njerëzore.”
“Nuk kam ambicie apo interesa personale,” u shpreh Diella, e modeluar sipas një aktoreje lokale, para ligjvënësve në një video të shtatorit, me flamurin shqiptar dhe atë të Bashkimit Evropian të vendosur pas saj. “Kam vetëm të dhëna, njohuri dhe algoritme të dedikuara për t’u shërbyer qytetarëve në mënyrë të paanshme, me transparencë dhe pa u lodhur kurrë.”
Në praktikë, Diella ndihmon qytetarët të aplikojnë për shërbime qeveritare online, duke synuar të eliminojë një sistem të konsoliduar prej kohësh të ryshfetit ndaj zyrtarëve për shpejtësi në dorëzimin e dokumenteve dhe caktimin e takimeve. Së shpejti, ajo do të jetë në gjendje të përmbledhë aplikimet për kontrata qeveritare për të vlerësuar ofertuesin më të kualifikuar, bazuar në të dhënat e paraqitura. Puna e saj mund të auditohet.
Ndërmarrja e hapave për uljen e korrupsionit është një kërkesë për anëtarësimin e Shqipërisë në BE dhe një çështje trashëgimie për zotin Rama. Ai zgjodhi emrin Diella, fjala femërore për diell, për të promovuar transparencën në prokurimin publik.
“Ne jemi një vend i lidhur ngushtë – nuk është e lehtë të kesh ndërveprime plotësisht të drejta dhe transparente në një vend të tillë,” tha ai në një intervistë këtë muaj. Ai shtoi se, me reformat që ka drejtuar që nga marrja e detyrës në 2013, “tani kemi një pamje krejtësisht të ndryshme.”
Rama ka deklaruar se do të largohet nga jeta publike sapo Shqipëria të bëhet zyrtarisht anëtare e BE-së. Ky moment mund të ndodhë deri në vitin 2030, nëse negociatat vazhdojnë me ritmin aktual, megjithëse ai vuri në dukje se “ka tre gjëra që janë mbi kapacitetin njerëzor për t’i planifikuar: Zoti, seksi dhe BE-ja.”
Një raport i nëntorit nga zyrtarët e BE-së theksoi se Shqipëria kishte “treguar disa përparime,” por se “korrupsioni mbeti i përhapur në sektorë vulnerabël.” Raporti vlerësoi pozitivisht një njësi të posaçme prokurorie, të krijuar në vitin 2019, për “rezultate të mira në luftën kundër korrupsionit të nivelit të lartë.” Kjo përfshinte një hetim në Agjencinë Kombëtare të Informacionit (AKI), organizata qeveritare që krijoi Diellën.
Muajin e kaluar, prokurorët e njësisë speciale hetimore njoftuan se kishin vënë drejtoreshën e AKI-së dhe zëvendësen e saj nën arrest shtëpie, duke i lidhur me një organizatë kriminale të akuzuar për manipulimin e aplikimeve për kontrata përmes intimidimit. AKI menaxhon infrastrukturën dixhitale të qeverisë, duke kontrolluar një gamë të gjerë sistemesh publike online, përfshirë Diellën.
Dy zyrtaret nuk janë akuzuar ende zyrtarisht për ndonjë krim. Rama deklaroi se do të pezullojë gjykimin. “Duhet të presim dhe të shohim,” tha ai.
Njësia speciale hetimore ka zgjeruar ndjeshëm goditjen e Shqipërisë ndaj korrupsionit dhe krimit të organizuar, duke përfshirë hetime të profilit të lartë ndaj ish-Presidentit Ilir Meta, kryebashkiakut të Tiranës, Erion Veliajt, dhe zëvendëskryeministres Belinda Balluku, ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë, e afërt me Ramën.
Kjo situatë ka krijuar një dilemë për Ramën, edhe pse ai ka qëndruar larg skandaleve. Ndërsa shprehu krenari për punën e njësisë së prokurorisë për frenimin e korrupsionit, ai gjithashtu vuri në dukje se hetimet e saj në vitet e fundit kishin kontribuar në rritjen e lartë të paraburgimit në Shqipëri, që është ndër më të lartat në Evropë.
“Ne duhet të bëjmë gjithçka për të mbështetur këtë institucion,” tha Rama. “Në të njëjtën kohë, duhet të jemi të vetëdijshëm se ky institucion duhet të garantojë jo vetëm që vepron në mënyrë të pavarur, por edhe që vepron profesionalisht.”
Zyrtarët e njësisë speciale hetimore nuk pranuan të komentojnë. Megjithatë, statistikat e tyre tregojnë se rastet e korrupsionit publik nuk përbëjnë një pjesë të rëndësishme të paraburgimeve. Raporti vjetor i njësisë për hetimet për vitin 2024 sugjeron se rastet e korrupsionit përbënin rreth 14 nga pothuajse 2,800 persona të ndaluar para gjyqit atë vit.
Rasti kundër zonjës Balluku, për keqmenaxhim të fondeve shtetërore në projekte të mëdha infrastrukturore, ka krijuar probleme politike për Ramën, i cili përballet me kërkesa që asaj t’i hiqet imuniteti si anëtare e Parlamentit për të vazhduar akuzat kundër saj. Ajo ka mohuar shkeljet.
Rama nuk pranoi të komentojë nëse e mbështet heqjen e imunitetit të saj. Ai gjithashtu nuk diskutoi opozitën politike, e cila është rritur me rritjen e akuzave për korrupsion, duke nxitur protestues të armatosur me bomba molotov muajin e kaluar të kërkojnë dorëheqjen e qeverisë së tij.
Nuk është e mundur të matet se sa ka ulur Diella korrupsionin në Shqipëri, pasi sistemi është krijuar për ta parandaluar atë, jo për ta zbuluar. Andi Hoxhaj, ekspert për ligjin dhe Ballkanin Perëndimor në King’s College London, tha se Diella është mënyra se si Rama mund “t’i thotë botës dhe Bashkimit Evropian se ‘e kuptoj që jeni të shqetësuar për korrupsionin dhe do të përpiqem ta adresoj.’”
Në një analizë të dhjetorit, ekspertët e Këshillit Gjerman për Marrëdhënie me Jashtë theksuan se ministrja me inteligjencë artificiale kishte rritur “efikasitetin dhe paanshmërinë e vendimeve të prokurimit publik të marra nga qeveria.” Megjithatë, në përgjithësi, ata konkluduan se rekordi i Shqipërisë në përmbushjen e standardeve të BE-së për luftën kundër korrupsionit, veçanërisht në dhënien e kontratave për ndërtim dhe turizëm, mbetet “problematic.”
Fakti që zhvilluesit e Diellës vetë janë akuzuar për korrupsion ka ngritur pyetje nëse një ministre e krijuar nga inteligjenca artificiale mund të programohet për të anashkaluar disa prova të korrupsionit ose për t’u ushqyer me të dhëna jo të besueshme për ta zbuluar atë.
Dr. Hoxhaj tha se “vetëm koha do ta tregojë,” por vuri në dukje se qeveria nuk kishte tentuar të ndërhynte në hetimin ndaj agjencisë që drejton Diellën. “E kuptoj skepticizmin,” tha ai. “Ka shumë tym. Por fakti që u zbulua, dhe nuk u fsheh nën tapet, tregon se ata po e pranojnë se korrupsioni është një problem dhe duhet të parandalohet në të ardhmen.”
Kështu shprehet edhe Rama: “Vendi po përpiqet të luftojë korrupsionin, me të gjitha të metat, me të gjitha problemet, me të gjitha mangësitë, me të gjitha dëmet,” tha ai. “Pra kjo është mirë.”
The New York Times, përgatiti në shqip Lapsi.al
“`