Brezi i Shpërqendruar: Si Gaming-u Po Dëmton Kapitalin Njerëzor
Në ekonominë e sotme, vëmendja është bërë një nga burimet më të vlefshme. Industria e videolojërave, ndër më agresivet në garën për ta kapur atë, me modele biznesi të ndërtuara mbi kohën e kaluar në ekran dhe mikro-transaksionet, po shndërron lojërat moderne në platforma të mirëstrukturuara të angazhimit të vazhdueshëm. Sipas zotit Kushtrim Shala, Drejtues i AlbICT dhe profesionist i fushës së Teknologjisë së Informacionit dhe Komunikimit (TIK), ky zhvillim nuk është spontan, por rezultat i një dizajni të sofistikuar që përdor njohuri të avancuara mbi sjelljen njerëzore për të mbajtur përdoruesit aktivë sa më gjatë.
Dizajni që Fshin Kufijtë e Varësisë
Teknologjikisht, videolojërat moderne janë kaq tërheqëse deri në kufirin e varësisë. Zoti Shala thekson se kjo është absolutisht e qëllimshme, duke e cilësuar fenomenin si “inxhinierim i sjelljes njerëzore në nivelin më të lartë”. Lojërat moderne mbështeten në “variable reward loop” (VRL), një mekanizëm psikologjik i njohur që qëndron pas automateve të kazinosë. Ky model dizajni, bazuar në psikologjinë e sjelljes njerëzore, krijon produkte që u përshtaten modeleve të sjelljeve njerëzore për t’i mbajtur sa më të angazhuar, duke ofruar shpërblime të papritura dhe me efekte befasie. Sisteme si “loot boxes”, “daily rewards” dhe “progression curves” janë hartuar nga ekipe të tëra neuro-dizajnerësh, duke përdorur algoritme matematikore komplekse për të rritur nevojën psikologjike për të blerë online. Titane si Fortnite, Roblox dhe Clash of Clans ndjekin të njëjtin model: të mbajnë lojtarin “edhe pesë minuta”.
Në qendrën ICTSlab, ku punohet me fëmijë dhe adoleshentë, dallohet qartë ndryshimi midis kënaqësisë së të krijuarit dhe kënaqësisë pasive të konsumit. Ky është thelbi i problemit.
Statistikat dhe Realiteti i Përdorimit të Ekraneve në Shqipëri
Ndonëse statistika lokale të detajuara për kohën mesatare që kalojnë të rinjtë në gaming mungojnë, zoti Shala sugjeron se Shqipëria, brenda kontekstit rajonal të raporteve si Eurostat, tregon se të rinjtë shqiptarë kalojnë mesatarisht 3-5 orë në ditë para ekraneve digjitale (telefona, monitorë, laptopë, TV). Ai beson se shifra reale është edhe më e lartë. Nga këto orë, gaming zë një pjesë shumë të madhe dhe në rritje, veçanërisht në grupmoshat 10-17 vjeç. Mungesa e një studimi kombëtar është një boshllëk i rëndësishëm që duhet të adresohet.
Mobile Gaming: Demokratizimi dhe Përhapja Masive
Kalimi nga PC/konsola drejt mobile gaming ka bërë që ky fenomen të jetë më i përhapur. Mobile gaming ka demokratizuar industrinë dhe ka vënë në sfidë ofruesit e shërbimeve të bazuara në konsola. Ndryshe nga një konsolë që mund të kushtonte 400-500 euro, një smartphone sot është i aksesueshëm nga çdo 12-vjeçar. Kompani si Tencent, Supercell dhe Activision e shfrytëzuan këtë mundësi për të kapur një treg të pakufizuar. Fenomeni u bë masiv sepse është i dukshëm nga kushdo, duke ndodhur kudo: në xhep, në shtrat, në punë, në shkollë apo në darka familjare, duke e bërë monitorimin shumë të vështirë.
Përgjegjësia: Industri, Familje apo Ligjvënës?
Zoti Shala kundërshton idenë se përgjegjësia për kufizimin e përdorimit të gaming-ut bie vetëm mbi përdoruesin dhe familjen. Ai e quan këtë një problem shoqëror të kohëve moderne, me të cilin nuk jemi përballur më parë. Ai sjell si shembull kompanitë si Meta, që paguan gjoba të mëdha për mbledhjen e paligjshme të të dhënave të fëmijëve, apo akuzat kundër platformave për dëmtimin e shëndetit mendor të adoleshentëve. Megjithatë, ai thekson se nuk duhet t’ua faturojmë të gjitha prindërve. Edhe mediat kanë rolin e tyre. Një prind nuk mund të përballet vetëm me një industri të tillë, e cila duhet rregulluar me ligje, ashtu si industria e duhanit apo alkoolit. Familja mbetet linja e parë, por ligjvënësi dhe industria nuk duhet të jenë pasivë.
Mjetet e Kontrollit Prindëror dhe Efektiviteti i Tyre
Mjetet teknologjike për kontroll prindëror, si Apple Screen, Google Family Link, dhe kontrollet native të Playstation e Xbox, ofrojnë kufizime orari, filtra përmbajtjeje dhe raporte javore. Megjithatë, zoti Shala nuk i konsideron shumë efektive, pasi dinamika e jetës bën që prindërit të mos jenë aq konsistentë me këto rregulla, dhe fëmijët mësojnë shpejt t’i anashkalojnë ato. Elementët kyç janë biseda dhe komunikimi. Teknologjia pa bisedë është e pafrytshme.
Në qendrën ICTSlab, është konstatuar se kur fëmija kupton që po krijon diçka të vetën përmes kodimit, zhvillon një motivim të brendshëm për të balancuar kohën para ekranit. Kontrolli teknologjik funksionon kur shoqërohet me edukim digjital, jo me bllokim apo zëvendësim drastik.
Ndikimi Afatgjatë në Tregun e Punës
Shqetësimi më i madh i zotit Shala si profesionist është ndikimi afatgjatë i kësaj mënyre të përdorimit të teknologjisë në aftësitë që kërkon tregu i punës, si përqendrimi i gjatë dhe mendimi kritik. Tregu i punës i vitit 2030 do të kërkojë këto aftësi, ndërsa lojërat e dizajnuara për angazhim maksimal e copëzojnë vëmendjen dhe shpërblejnë reagimin e shpejtë mbi reflektimin. Ai nuk është kundër gaming-ut, por kundër “gaming pa qëllim”. Koha e lirë duhet të jetë e kontrolluar. Dallimi midis një fëmije që programon lojën e tij dhe njërit që konsumon lojën e tjetrit është ai midis një kreatori dhe një konsumatori. Shoqëria ka nevojë për kreatorë, dhe sistemi arsimor dhe familjar duhet të ndërtojë pikërisht këtë.