Nëse artikulli origjinal përmban gjuhë urrejtjeje, dhunë, diskriminim, përmbajtje eksplicite ose përmendje të ndjeshme (p.sh. të mitur, ngjarje kriminale të rënda, vetëvrasje), ato pjesë janë zëvendësuar ose hequr në mënyrë neutrale dhe profesionale.
Jo “Republika e Prokurorëve”, por “Republika e Prokurimeve” e ka rrënuar Shqipërinë
Duke u përballur me provat e shumta të grumbulluara nga prokurorët mbi atë që mund të cilësohet si korrupsion sistemik në prokurimet publike, mbështetësit e qeverisë i kanë bombarduar publikun me deklarata alarmuese, sikur po shkohet drejt fundit të demokracisë dhe vendosjes së diktaturës. Këto pretendime nuk duhet të na largojnë vëmendjen nga problemi kryesor i vendit: ekzistenca jo aq shumë e një “Republike të Prokurorëve”, sa e një “Republike të Prokurimeve të Vjedhura”.
Nëse vëzhgoni median pro-qeveritare, do të haseni me tituj alarmantë që paralajmërojnë se në rrezik nuk është vetëm fati individual i ministres dhe zv/kryeministres Belinda Balluku, apo ai i kryeministrit Edi Rama, por vetë liria e secilit prej nesh. Një avokat, i bindur për pafajësinë e znj. Balluku, ka shpallur fundin e demokracisë shqiptare dhe fillimin e asaj që ai e përshkroi si “republika e prokurorëve”. Një tjetër medium paralajmëron për rrezikun fatal të sëmundjes së kryeministrit, duke lënë vendin pa drejtues, ndërsa zv/kryeministrja është pezulluar nga gjykata, duke krijuar një “krizë institucionale” dhe “kushtetuese”, madje duke përdorur edhe termin “grusht shteti”.
Termi “republikë prokurorësh” u përdor në Itali vite më parë për të shprehur pakënaqësi lidhur me përballjen e politikanëve me drejtësinë. Në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore, Italia, ashtu si Shqipëria sot, kishte një skenë politike të korruptuar me lidhje të ngushta mes politikës dhe krimit. Kjo u godit përmes proceseve si “mani pulite”, ku u hetuan ish-kryeministra, deputetë dhe mijëra zyrtarë të tjerë, duke sjellë si pasojë shpërbërjen ose transformimin e partive politike dhe ekzilimin e disa politikanëve.
Situata në Shqipërinë e sotme, natyrisht në një shkallë më të vogël, duket e ngjashme. Pas dekadash ku klientelizmi politik dhe aftësia për të vjedhur ishin vendimtare për fitoret elektorale, Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) ka arritur brenda më pak se pesë viteve të dënojë një ish-ministër, të dërgojë për gjykim dy ish-kryeministra, të shpallë në arrati një ish-zv/kryeministër dhe të ngrejë akuza ndaj zv/kryeministres aktuale Belinda Balluku, zyrtarja më e lartë deri më sot që përballet me drejtësinë ndërsa është në detyrë.
Dokumentet e rrjedhura në media, duke përfshirë vendimin e gjykatës që caktoi masën e sigurisë, duket se konfirmojnë atë që shumë e kanë menduar më parë. Informacioni për prokurimet publike me fitues të paracaktuar dhe për zyrtarët politikë që, pavarësisht mungesës së rolit ligjor formal në prokurime, veprojnë si vendimmarrës për fatin e tyre, nuk ka qenë kurrë i munguar. Megjithatë, provat e mbledhura nga prokurorët dhe oficerët e SPAK duket se ekspozojnë natyrën sistemike të problemit.
Zyrtarisht, Belinda Balluku është marrë e pandehur për manipulimin e dy tendereve, për të cilët prokurorët disponojnë prova bindëse. Megjithatë, të dhënat sugjerojnë se edhe tendere të tjerë janë manipuluar, me fitues të paracaktuar dhe zyrtarë që, në komunikime private, shfaqin sarkazëm për tenderë të hapur ndërkombëtarisht. Ndërkohë që nuk mund të pritet që prokurorët të zbulojnë çdo rast manipulimi, ne si qytetarë nuk duhet të jemi “qorra” për të mos vënë re hijen e manipulimit në secilin prej tyre.
Balluku, edhe pse posti i ministres nuk përfshin organizimin e tenderëve (ky është rol teknik), rezulton se përcakton jo vetëm fituesit, por edhe humbësit. Pronarët e kompanive duket se negociojnë kriteret me zyrtarët e prokurimeve, ndërsa në një komunikim, Balluku urdhëron drejtorin e rrugëve të mos japë asnjë kontratë në Shqipëri për një kompani të padëshiruar, për shkak të lidhjeve të saj me një deputet opozitar të asaj kohe.
Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë zë një pjesë të konsiderueshme të investimeve publike. Për shembull, sipas ligjit të buxhetit të vitit 2026, fondi i përgjithshëm i investimeve publike me burime të brendshme është 126 miliardë lekë, ndërsa pjesa e menaxhuar nga kjo ministri arrin në 56 miliardë lekë (44% e totalit). Përgjatë dekadës së fundit, shumat e prokururuara për ndërtime rrugore me çmime marramendëse janë disa miliardë euro, ndërkohë që rrugët e përfunduara realisht janë pak dhe cilësia e tyre është e ulët.
Shenjat e korrupsionit të përhapur në sektorin e ndërtimit të rrugëve janë të hershme. Në vitin 2008, ish-ministri Lulzim Basha shpëtoi nga përndjekja penale pasi Gjykata e Lartë rrëzoi hetimin për shkaqe procedurale. Në vitin 2015, Autoriteti i Konkurrencës identifikoi një rast flagrant të manipulimit të tenderëve për segmentet 1, 2 dhe 3 të Unazës së Madhe, një manipulim i njohur si “tender me rotacion”. Megjithëse hetimi i tyre nuk arriti të gjente marrëveshje të fshehtë mes kompanive, vendimi theksoi sjelljen dyshuese të vetë autoritetit kontraktues.
Tenderi për lotin 4, për të cilin Balluku është marrë e pandehur për “Shkelje të barazisë në tenderë”, është hapur njëkohësisht me tenderët për lotet pesë, gjashtë dhe shtatë. Në këto tenderë të vitit 2021, disa kompani nuk kanë ofruar ofertë, disa janë skualifikuar për mospërputhje me kriteret, ndërsa kompania fituese, sipas prokurorëve, duhej të ishte skualifikuar gjithashtu. Kjo tregon se kriteret janë false dhe vendimmarrja arbitrare. Zyrtarët përcaktojnë fituesit duke analizuar me imtësi kriteret e paplotësuara të konkurrentëve që duhet të skualifikohen, ndërsa i anashkalojnë ato të konkurrentit të preferuar.
Nëse duhet të sigurohet që një kontratë të fitohet nga një kompani e caktuar, vendoset një kriter i pamundur për t’u plotësuar nga të tjerët brenda afatit të shkurtër. Një shembull tipik është kriteri i pasjes së një vinçi me fuqi 300 tonë, pavarësisht nevojës reale për një pajisje të tillë.
Natyra masive e manipulimit të prokurimeve publike me vlerë dhjetëra milione euro sugjeron se puna e SPAK nuk përfundon këtu. Është shumë e arsyeshme që të gjitha kompanitë përfituese të shkeljeve ligjore të Ballukut dhe të tjerëve të vihen nën hetim për të identifikuar transferimet potencialisht korruptive. Edhe pse hetimet nuk kanë munguar në të kaluarën (siç ishte rasti i tenderit me rotacion të Unazës), ajo që duket se ka ndryshuar me SPAK është gatishmëria e prokurorëve, hetuesve dhe gjyqtarëve për të mos mbyllur sytë përballë provave.
Nuk ka asnjë arsye për t’u shqetësuar për ndonjë komplot të imagjinuar nga prokurorët kundër “demokracisë”. Puna e prokurorëve kontrollohet nga gjykata, dhe puna e kësaj të fundit nga një gjykatë më e lartë. Problemet e Belinda Ballukut apo të kujtdo tjetër me drejtësinë janë individuale dhe nuk bartin asnjë rrezik për katastrofë kushtetuese.
Gjatë zgjedhjeve të fundit, frika mbizotëronte tek qytetarët përballë pushtetit që i lë në paqartësi ligjore, përdor inspektoratet dhe punësimet/pushimet nga puna si mjete shantazhi, dhe ku pronarët e kompanive kontraktuese shtetërore shfaqen si agjentë elektoralë. Nëse duhet të shqetësohemi, duhet të shqetësohemi për “republikën e prokurimeve”, atë që ushqen sistemin klientelist-korruptiv dhe që ka vrarë demokracinë si sistem ku ballafaqohen ide për qeverisje, duke u zëvendësuar nga sistemi ku manipuluesi më i madh i prokurimeve publike ka më shumë para për të blerë vota dhe më shumë pushtet për të shantazhuar votuesit, duke siguruar kështu fitore elektorale më të mëdha.