Shqipëria dhe Bosnja Shënojnë Nivelet më të Ulëta të Shpenzimeve për Kërkim-Zhvillim në Europë
Shqipëria vazhdon të renditet ndër vendet me shpenzimet më të ulëta për kërkim-zhvillim (R&D) në rajon. Vendit i alokohet vetëm 0.20% e PBB-së për inovacion, një nivel pothuajse identik me Bosnjen (0.19%). Këto të dhëna, të publikuara nga Eurostat për vitin 2024 ose viti më i afërt me disponueshmëri informacioni, vendosin Shqipërinë dhe Bosnjen në fund të listës.
Në kontrast, vendet fqinje si Serbia investojnë 0.93% të PBB-së dhe Maqedonia e Veriut 0.36%, duke treguar një angazhim më të theksuar ndaj zhvillimit teknologjik dhe modernizimit ekonomik. Niveli i ulët i financimit në Shqipëri kufizon rritjen e produktivitetit, inovacionin dhe transformimin e modelit ekonomik. Kjo e vështirëson konkurrencën e vendit me ekonomitë e tjera në zhvillim.
Dallimi i Fortë me Mesataren Europiane
Panorama europiane paraqet një kontrast të fortë. Mesatarja e Bashkimit Europian për shpenzimet në R&D arrin 2.24% të PBB-së. Pjesa më e madhe e këtyre shpenzimeve, rreth 67%, vjen nga sektori i bizneseve (1.49% e PBB-së). Në Shqipëri, bizneset investojnë vetëm 0.07% të PBB-së në R&D, duke përbërë vetëm 35% të totalit të shpenzimeve për kërkim-zhvillim në vend. Ky tregues është shumë më i ulët se mesatarja europiane.
Vendet e Bashkimit Europian investojnë shumëfish më tepër në kërkim dhe inovacion, duke i konsideruar shpenzimet për R&D një shtyllë themelore të rritjes afatgjatë. Shumë shtete anëtare të BE-së shpenzojnë mbi 2% të PBB-së për kërkim-zhvillim, duke krijuar një diferencë të dukshme midis ekonomive të zhvilluara dhe vendeve të Ballkanit Perëndimor.
Vendet nordike, si Suedia, Danimarka dhe Finlanda, vazhdojnë të udhëheqin renditjet, duke kombinuar investimet publike dhe private me një traditë të fortë universitare dhe industriale. Ekonomitë e mëdha si Gjermania kontribuojnë me buxhete të konsiderueshme për teknologji, inovacion dhe shkencë. Ndërkohë, vendet e Europës Lindore kanë rritur gradualisht investimet për të afruar standardet e BE-së dhe për të modernizuar sektorët prodhues.
Sipas Eurostat, në vitin 2024, gjashtë vende të BE-së regjistruan një intensitet të shpenzimeve për R&D të barabartë ose më të lartë se 3%, duke arritur objektivin e vendosur nga Këshilli Europian. Vendet me intensitetin më të lartë ishin Suedia (3.6%), Belgjika (3.4%), Austria (3.3%) dhe Finlanda (3.2%), të ndjekura nga Gjermania (3.1%) dhe Danimarka (3.0%).
Në të kundërt, shtatë vende të BE-së raportuan një intensitet të shpenzimeve për R&D më të ulët ose të barabartë me 1%: Rumania dhe Malta (0.5% secila), Qipro (0.7%), Bullgaria (0.8%), Letonia (0.9%), si dhe Sllovakia dhe Luksemburgu (1.0%).
Sektori i Biznesit, Kontributori Kryesor në R&D në BE
Sektori i ndërmarrjeve private vazhdon të jetë kontributori kryesor i shpenzimeve për kërkim dhe zhvillim në Bashkimin Europian. Në vitin 2024, ai zuri 66.5% të totalit të shpenzimeve të BE-së për R&D, duke arritur në 268.1 miliardë euro. Pas tij renditen sektori i arsimit të lartë (21.4%), sektori qeveritar (10.8%) dhe sektori jofitimprurës privat (1.3%).
Komisioni Europian ka theksuar vazhdimisht lidhjen e drejtpërdrejtë mes investimeve në R&D dhe fuqisë konkurruese të ekonomive të BE-së. Vendet që shpenzojnë më shumë për kërkim kanë produktivitet më të lartë, sektorë teknologjikë më të zhvilluar dhe një aftësi më të madhe për të tërhequr investime të huaja. Kjo politikë ka shtyrë BE-në të synojë rritje të vazhdueshme të shpenzimeve për R&D dhe të inkurajojë sektorin privat të luajë një rol më aktiv në financimin e inovacionit.
Të dhënat tregojnë se Shqipëria është dukshëm prapa, duke rrezikuar të mbetet e shkëputur nga trendet teknologjike që po transformojnë ekonominë europiane. Hendeku midis vendeve të BE-së dhe rajonit po zgjerohet, ndërsa vendet me investime më të larta në R&D po forcojnë pozicionin e tyre konkurrues.