Absolutisht! Ja artikulli i rishkruar në shqip standard, me ruajtjen e kuptimit, tonit dhe stilit origjinal, si dhe me përmirësim të qartësisë dhe rrjedhshmërisë:
Adoleshenca zgjat deri në të 30-at, studimi i ri tregon katër mosha kyçe për trurin
Truri kalon përmes pesë fazave të dallueshme gjatë jetës, me pika kyçe kthese në moshat nëntë, 32, 66 dhe 83 vjeç, thonë shkencëtarët. Një studim i ri, bazuar në skanimet e trurit të rreth 4,000 njerëzve deri në moshën 90 vjeç, ka zbuluar lidhje të reja midis qelizave të trurit.
Studiuesit nga Universiteti i Kembrixhit kanë treguar se truri mbetet në fazën adoleshente deri në fillim të të tridhjetave tona, periudhë gjatë së cilës ai “arrijmë kulmin”. Rezultatet mund të ndihmojnë në kuptimin pse rreziku i çrregullimeve të shëndetit mendor dhe demencës ndryshon gjatë jetës.
Truri ndryshon vazhdimisht në përgjigje të njohurive dhe përvojave të reja. Megjithatë, ky kërkim sugjeron se procesi nuk është i njëtrajtshëm nga lindja deri në vdekje. Pesë fazat kryesore të trurit sipas këtij studimi janë:
- Fëmijëria: nga lindja deri në moshën nëntë vjeç.
- Adoleshenca: nga nëntë deri në 32 vjeç.
- Të rriturit: nga 32 deri në 66 vjeç.
- Plakja e hershme: nga 66 deri në 83 vjeç.
- Plakja e vonë: nga 83 vjeç e sipër.
“Truri riformësohet gjatë gjithë jetës. Ai gjithmonë forcon dhe dobëson lidhjet, duke mos ndjekur një model të vetëm dhe të qëndrueshëm; ka luhatje dhe faza të riformësimit të trurit,” shpjegon Dr. Alexa Mousley për BBC.
Ndërsa disa individë mund t’i arrijnë këto pika më herët ose më vonë se të tjerët, studiuesit janë befasuar nga qartësia me të cilën këto mosha dallohen në të dhënat e tyre. Këto modele janë zbuluar tani falë sasisë së konsiderueshme të skanimeve të trurit të disponueshme në studimin e publikuar në revistën Nature Communications.
Pesë fazat e trurit në detaj:
- Fëmijëria: Kjo është periudha e parë, ku truri rritet shpejt në madhësi, por gjithashtu hollohet teprica e lidhjeve midis qelizave nervore (sinapseve) të krijuara në fazat e hershme të jetës. Truri bëhet më pak efikas gjatë kësaj faze, duke funksionuar më shumë si një fëmijë që eksploron pa një drejtim të caktuar.
- Adoleshenca: Ky ndryshim fillon papritur nga mosha nëntë vjeç, kur lidhjet në tru hyjnë në një periudhë të efikasitetit të shtuar. “Është një ndryshim i madh,” thotë Dr. Mousley, duke e cilësuar si ndryshimin më të thellë midis fazave. Gjatë kësaj periudhe ka rrezikun më të madh që të fillojnë çrregullimet e shëndetit mendor. Edhe pse fillon rreth pubertetit, ky studim ofron provat më të fundit se ajo përfundon shumë më vonë se sa është menduar më parë – jo vetëm në të 20-at, por tani deri në fillim të të 30-ave. Kjo është periudha e vetme kur rrjeti neuronal bëhet më efikas. Dr. Mousley thekson se kjo përputhet me matjet e shumta të funksionit të trurit që sugjerojnë kulmin në fillim të të 30-ave, duke shtuar se është “shumë interesante” që truri mbetet në të njëjtën fazë nga mosha nëntë deri në 32 vjeç.
- Të rriturit: Më pas vjen një periudhë stabiliteti, ku truri hyn në fazën më të gjatë, që zgjat tre dekada. Ndryshimet janë më të ngadalta në krahasim me fazat e mëparshme, por këtu fillon të vërehet një kthim mbrapsht i përmirësimeve në efikasitetin e trurit. Dr. Mousley shpjegon se kjo “përputhet me një nivel (plato) të inteligjencës dhe personalitetit” që shumë prej nesh e kanë vëzhguar ose përjetuar.
- Plakja e hershme: Kjo fazë fillon në moshën 66 vjeç, por nuk shoqërohet me një rënie të menjëhershme. Përkundrazi, ka ndryshime në modelet e lidhjeve të trurit. Në vend që të funksionojë si një organ i vetëm, truri fillon të ndahet gjithnjë e më shumë në rajone që punojnë ngushtësisht së bashku, duke u ngjarë anëtarëve të një grupi muzikor që fillojnë projekte solo. Megjithëse studimi shqyrtoi tru të shëndetshëm, kjo është gjithashtu mosha kur fillojnë të shfaqen shenjat e para të demencës dhe presionit të lartë të gjakut, të cilat ndikojnë në shëndetin e trurit.
- Plakja e vonë: Pastaj, në moshën 83 vjeç, hyjmë në fazën e fundit. Ka më pak të dhëna për këtë grup pasi është më e vështirë të gjenden tru të shëndetshëm për t’u skanuar. Ndryshimet e trurit janë të ngjashme me ato të plakjes së hershme, por edhe më të theksuara. Dr. Mousley shpreh habinë e saj më të madhe lidhur me përputhjen e mirë të këtyre “moshave me ngjarje të rëndësishme” si puberteti, problemet shëndetësore më vonë në jetë dhe madje edhe ndryshimet e mëdha sociale në fillim të të 30-ave, si prindërimi.
Një studim tepër interesant
Studimi nuk i analizoi veçmas burrat dhe gratë, por pritet që të adresohen pyetje të tilla si ndikimi i menopauzës.
Duncan Astle, profesor i neuroinformatikës në Universitetin e Kembrixhit, thekson: “Shumë kushte neurozhvillimore, shëndetit mendor dhe neurologjike lidhen me mënyrën se si truri është i lidhur. Në fakt, ndryshimet në lidhjet e trurit parashikojnë vështirësitë me vëmendjen, gjuhën, kujtesën dhe një mori sjelljesh të ndryshme.”
Prof. Tara Spires-Jones, drejtoresha e qendrës për shkencat e zbulimit të trurit në Universitetin e Edinburgut, komenton: “Ky është një studim shumë interesant që thekson se sa shumë truri ynë ndryshon përgjatë jetës.” Ajo shtoi se rezultatet “përputhen mirë” me kuptimin tonë për plakjen e trurit, por paralajmëron se “jo të gjithë do t’i përjetojnë këto ndryshime në të njëjtat mosha”.