“`html
“E shtuna e përgjakshme” dhe frika nga përshkallëzimi në Iran
Protestat, të shkaktuara nga përkeqësimi i krizës ekonomike, kanë përfshirë Iranin që nga fundi i dhjetorit. Demonstratat nisën në kryeqytetin Teheran më 28 dhjetor dhe u përhapën në mbi 574 zona në të gjitha 31 provincat e vendit, sipas Agjencisë së Lajmeve të Aktivistëve për të Drejtat e Njeriut (HRANA), me seli në SHBA.
Sipas HRANA-s, më shumë se 500 persona kanë humbur jetën dhe mbi 10,000 janë arrestuar. Organizata mbështetet në një rrjet aktivistësh brenda Iranit dhe ka rezultuar e besueshme edhe më herët, megjithëse verifikimi i informacionit nga vendi mbetet i vështirë.
Protestat nuk tregojnë shenja zbehjeje. Më 9 janar, autoritetet vendosën një bllokadë kombëtare të internetit, ndërsa thirrjet telefonike nuk funksiononin, fluturimet u anuluan dhe faqet e mediave iraniane përditësoheshin vetëm sporadikisht. Demonstratat përbëjnë potencialisht sfidën më të madhe për udhëheqjen klerikale që nga Revolucioni Islamik i vitit 1979, kur ish-udhëheqësi suprem Ajatollah Ruhollah Khomeini vendosi një teokraci shiite.
Çfarë i shkaktoi protestat?
Protestat nisën më 28 dhjetor, kur tregtarë dhe shitës të bazareve në Teheran shpallën grevë pasi monedha iraniane ra në nivelin më të ulët historik ndaj dollarit amerikan. Ekonomia iraniane ka vuajtur prej vitesh dhe situata u përkeqësua pas rivendosjes së sanksioneve amerikane në vitin 2018, gjatë mandatit të parë të Donald Trump, si dhe pas tërheqjes nga marrëveshja ndërkombëtare për programin bërthamor të Iranit. Sanksionet e Kombeve të Bashkuara u rivendosën gjithashtu në shtator 2025.
Kriza ekonomike u thellua edhe më tej pas sulmeve të Izraelit dhe SHBA-së ndaj Iranit në qershor të vitit të kaluar, gjatë një konflikti 12-ditor që kishte në shënjestër disa objekte bërthamore iraniane. Irani këmbëngul se programi i tij bërthamor është paqësor dhe mohon përpjekjet për ndërtimin e armës bërthamore.
Fillimisht protestat kishin fokus ekonomik, por më pas u zgjeruan në kërkesa politike, me protestues që brohorisnin slogane kundër qeverisë. Pamje nga 30 dhjetori treguan studentë universitarë që marshonin krah tregtarëve në Teheran, duke thirrur “prehu në paqe Reza Shah”, në referencë ndaj themeluesit të dinastisë mbretërore të rrëzuar në vitin 1979.
“Të gjithë jemi të prekur”
Kriza ekonomike ka çuar në një inflacion vjetor rreth 40%, ndërsa çmimet e produkteve bazë si vaji i gatimit, mishi, orizi dhe djathi janë rritur përtej mundësive të shumicës së qytetarëve.
“Të gjithë jemi të përfshirë në këtë. Pa përjashtim,” tha për Sky News Shirin, një shtëpiake 45-vjeçare nga Kermanshahu. “Ata ditë një tabaka vezësh kushtonte 280 mijë tomanë, ndërsa tani ka shkuar në 500 mijë.” Ajo shtoi se çmimi i pesë kilogramëve vaj gatimi është rritur nga 470 mijë në 1.2–1.4 milionë tomanë.
Kjo vjen pasi presidenti iranian Masoud Pezeshkian njoftoi ndalimin e kursit preferencial të subvencionuar të valutës për importuesit, duke e zëvendësuar atë me subvencione mujore për qytetarët, çka ka nxitur rritje të mëtejshme çmimesh. Po ashtu, vitin e kaluar u rrit çmimi i karburantit të subvencionuar, duke shtuar presionin mbi popullsinë.
Sa të përhapura janë protestat?
Deri më 12 janar, protesta ishin regjistruar në të paktën 186 qytete në të gjitha 31 provincat, sipas HRANA-s. Ekipi i të dhënave dhe verifikimit të Sky News ka konfirmuar pamje nga 19 provinca. Protesta dhe mbyllje tregjesh janë raportuar edhe në zonat kurde, përfshirë Kurdistanin, Azerbajxhanin Perëndimor, Kermanshahun dhe Ilamin.
Më 5 janar, grupet kurde opozitare shprehën mbështetje të plotë për protestat dhe ranë dakord të forcojnë bashkëpunimin politik. Demonstrata mbështetëse janë zhvilluar edhe në Londër, Los Anxhelos dhe Paris.
A kanë qenë protestat të dhunshme?
Numri i viktimave u rrit ndjeshëm më 11 janar. Përplasjet më të ashpra janë regjistruar në perëndim të Iranit, por incidente ka pasur edhe në rajone qendrore dhe në provincën Baluchestan. Në Malekshahi (Ilam), forcat e sigurisë hapën zjarr ndaj protestuesve pranë një baze të Gardës Revolucionare, në një ngjarje të quajtur “E shtuna e përgjakshme”.
Amnesty International raportoi se forcat e sigurisë hynë në spitale për të arrestuar të plagosur dhe familjarë të tyre. Pavarësisht bllokadës së internetit, pamje të shpërndara nga aktivistët tregojnë protestues që brohorasin kundër qeverisë në Teheran dhe qytete të tjera.
Roli i SHBA-së
Më 2 janar, presidenti amerikan Donald Trump paralajmëroi se SHBA do të ndërhynte nëse protestuesit paqësorë do të vriteshin. Më 11 janar, ai tha se po shqyrtoheshin “opsione të forta”, ndërsa Irani pretendoi se situata ishte “nën kontroll”.
Reagimi i qeverisë iraniane
Ndërsa presidenti Pezeshkian fillimisht u shpreh se do të dëgjonte kërkesat e protestuesve, Udhëheqësi Suprem Ali Khamenei paralajmëroi një goditje të ashpër, duke i quajtur protestuesit “vegla të të huajve”. Shefi i gjyqësorit iranian deklaroi se ndëshkimet do të jenë “maksimale dhe pa asnjë tolerancë ligjore”.
A ka ndodhur më parë?
Irani ka përjetuar protesta edhe më herët, veçanërisht në vitin 2022–2023, pas vdekjes së Mahsa Amini në paraburgim. Atëherë, mbi 500 persona u vranë dhe 22,000 u arrestuan gjatë represionit të forcave të sigurisë.
“`