Media zvicerane: Fasada e Ramës me “Diellën” është shembur
Pak ditë më parë, Diella festoi ditëlindjen e saj të parë. Ajo lindi më 19 janar 2025, në Shqipëri – si asistente virtuale. Menjëherë i’u ngarkua një detyrë ambicioze: të menaxhonte një portal qeveritar, të përpunonte kërkesat e qytetarëve dhe të lëshonte dokumente, me qëllim që t’u ndihmonte njerëzve të lundronin në labirintin e burokracisë. Diella, emri i së cilës do të thotë “diell” në shqip, ofroi zyrtarisht 1200 shërbime. Të paktën, kështu e paraqiti qeveria e kryeministrit Edi Rama.
Në fillim të shtatorit, Rama vendosi ta gradonte Diellën, duke e emëruar Ministre për Inteligjencën Artificiale në kabinetin e tij të katërt. Ajo mori një mision historik: luftën kundër korrupsionit. Argumenti i Ramës ishte se Diella, duke mos pasur lidhje familjare apo partiake, ishte plotësisht e pakorruptueshme.
Karremi me ministren e IA-së
Mediat në mbarë botën e pranuan këtë lajm dhe raportuan gjerësisht për ministren e parë të inteligjencës artificiale në botë, duke e bërë atë të viral në mediat sociale. Një gazetë greke madje zhvilloi një intervistë me Diellën, ku ajo shpjegoi se nuk lodhej kurrë në punë, nuk ndikohej nga interesat personale dhe mund të analizonte sasi të mëdha të dhënash me efikasitet të lartë. Shumë gazetarë zgjodhën ta paraqesin Diellën në një dritë më të idealizuar sesa kritike. Historia tingëllonte shumë mirë për të qenë e vërtetë: një vend ish-komunist në Mesdhe që, me ndihmën e një avatari dhe algoritmeve, parandaloi abuzimin me kontratat publike, me shpërblimin e anëtarësimit në Bashkimin Evropian deri në vitin 2030.
Inteligjenca artificiale, krime specifike
Megjithatë, kjo betejë duket se është humbur para se të fillojë siç duhet. Në dhjetor, Zyra e Prokurorit të Posaçëm për Korrupsionin dhe Krimin e Organizuar (SPAK) vendosi në arrest shtëpiak dy zyrtare të larta femra, të cilat drejtonin Agjencinë Kombëtare të Informacionit. Pikërisht kjo agjenci, në bashkëpunim me Microsoft, kishte krijuar Ministren e Inteligjencës Artificiale Diella. Akuzat kundër tyre janë të rënda: dyshohet se i përkisnin një organizate kriminale që manipulonte sistematikisht tenderët publikë përmes frikësimit. Asnjëra prej tyre nuk u shkarkua. Agjencia e informacionit, si ndërmjetës midis qeverisë dhe popullit, raporton drejtpërdrejt te Kryeministri, është përgjegjëse për platformat digjitale të Shqipërisë dhe kështu kontrollon edhe Diellën.
Menjëherë pas emërimit të saj, ministrja avatar iu drejtua parlamentit, duke u shprehur se ndihej e lënduar nga kritikat që e konsideronin rolin e saj jokushtetues, duke argumentuar se si jo-njeri, ajo ishte e paaftë të luftonte mashtrimin dhe abuzimin. Gazetarët e pranishëm ishin skeptikë, duke pasur frikë se Diella do të bëhej justifikimi i përsosur për çdo skandal korrupsioni, duke fajësuar një gabim softueri. Ministrja e IA-së, e veshur me kostumin tradicional të grave katolike nga veriu i Shqipërisë dhe e stiluar sipas një aktoreje, u paraqit plotësisht e pafajshme, duke premtuar transparencë dhe llogaridhënie.
Fasadë, fiasko dhe frustrim
Publicisti Lutfi Dervishi e cilëson projektin Diella si një “fiasko”, duke thënë se ajo ka rezultuar thjesht një manekin, jo truri pas reformave. Ai shton: “Inteligjencë artificiale për galerinë, improvizim për jetën e përditshme”. Përpjekja për t’i dhënë një krijese digjitale moralitet së bashku me një buzëqeshje të programuar ishte e dënuar të dështonte. Rama njihet për marifetet e tij të PR-it. Përpara spektaklit me ministren e inteligjencës artificiale, ai bllokoi TikTok-un për një vit, pasi një debat online midis dy studentëve u shndërrua në vdekjeprurës. Edhe atëherë, dhuna iu atribua me lehtësi përdorimit të teknologjisë. Megjithatë, ekspertët theksuan se ndalimi i aplikacionit të videove nuk kishte çuar në një ulje të dhunës në shkolla. Tani, ndalimi i TikTok nuk do të zgjatet përtej marsit.
Më shumë sesa rolin e Kryeministrit, Rama duket se e shijon atë të një personi me ndikim. Ai ka një numër të madh ndjekësish në rrjetet sociale dhe në skenën ndërkombëtare paraqitet si një politikan jokonvencional, me paraqitje publike ekstravagante dhe me fjalime humoristike, duke fituar edhe simpati në Bruksel. Por në Shqipëri, kjo fasadë po shkatërrohet gjithnjë e më shumë përballë realitetit. Gjyqësori ka vënë në shënjestër disa politikanë të rangut të lartë. Megjithatë, aktualisht, Rama po e mbron zëvendësen e tij nga arrestimi i menjëhershëm. Përballë kësaj situate të vështirë, Ministrja e Inteligjencës Diella është e detyruar të luajë rolin e një vëzhguesi pasiv.