“`html
Buxheti ka fonde, por shpenzimet janë të pakta; Rekord i fondeve, por alokimet në minimumin e 10 viteve.
Fondi i investimeve kapitale nga buxheti arrin një rekord historik prej 162,3 miliardë lekësh (rreth 1,7 miliardë euro) për vitin 2026. Megjithatë, në katër-mujorin e parë të vitit, alokimet ishin në nivelin më të ulët që nga viti 2016.
Të dhënat zyrtare nga Ministria e Financave tregojnë se gjatë katër-mujorit të parë u alokuan vetëm 14,8 miliardë lekë për investime publike. Ky nivel shënoi uljen më të madhe në 10 vitet e fundit, duke qenë 5,7% më pak se periudha e ngjashme e vitit 2025, e cila gjithashtu u karakterizua nga një performancë e dobët në këtë aspekt.
Edhe pse qeveria ka miratuar buxhetin më të madh të investimeve deri më tani, ngadalësimi i muajve të parë sugjeron për alokime masive në dhjetor dhe një tendencë drejt mungesës së efikasitetit, siç është vërejtur në shumë projekte nga SPAK.
Ekspertët nga Ministria e Financave shpjegojnë se arsyeja kryesore lidhet me burokracitë administrative dhe vonesat në proceset e prokurimit publik. Pavarësisht se buxheti miratohet në fund të vitit paraardhës, institucionet kontraktuese shpesh fillojnë përgatitjen e tenderëve, hartimin e specifikimeve teknike dhe shpalljen e garave vetëm gjatë muajve të parë të vitit të ri.
Nga frika e hetimeve të SPAK-ut, procedurat bëhen edhe më burokratike. Për shkak të afateve të ankimimit dhe vlerësimit, kontratat e para fillojnë të nënshkruhen rreth muajit maj ose qershor, sipas të njëjtave burime.
Një pjesë e konsiderueshme e tenderëve po dështojnë ose anulohen për shkak të gabimeve teknike në projekte. Sfidë më e madhe është te fondet e huaja, ku janë realizuar vetëm 50% e planit gjatë katër-mujorit. Nga 6,2 miliardë lekë të programuar, u disbursuan vetëm 3,2 miliardë lekë.
Shumë projekte varen nga financimet e huaja, ku procedurat e disbursimit të fondeve nga donatorët apo bankat ndërkombëtare i nënshtrohen kontrolleve më strikte. Bankat e huaja kanë rregulla shumë të rrepta për të drejtat e njeriut dhe mjedisin. Ato nuk alokojnë fonde nëse shteti shqiptar nuk ka përfunduar 100% shpronësimet e tokave ku do të implementohet projekti.
Shumica e granteve apo kredive të huaja kushtëzohen nga fakti që qeveria shqiptare duhet të paguajë TVSH-në ose një pjesë të kostos nga buxheti i shtetit (bashkëfinancim).
Nëse këto fonde nuk tërhiqen sipas grafikut të planifikuar (për shkak të vonesave në katër-mujorin e parë), shteti shqiptar përballet me një gjobë të quajtur “komision angazhimi” për paratë që qëndrojnë në llogaritë e bankave të huaja, duke paguar interes për para që ende nuk janë përdorur.
Ky bllokim artificial, që përsëritet në mënyrë më intensive me kalimin e viteve, ka krijuar fenomenin e përqendrimit të shpenzimeve në fund të vitit. Për të mos humbur fondet, institucionet fillojnë të kryejnë pagesa të mëdha në mënyrë të përshpejtuar gjatë muajve nëntor dhe dhjetor.
Ky grumbullim i madh shpenzimesh në një periudhë të shkurtër kohore shpesh komprometon cilësinë e punimeve në terren dhe rrit rrezikun për abuzime ose monitorim të dobët të kontratave. Për më tepër, vonesat sistematike zgjasin afatet e dorëzimit të veprave publike, duke bërë që qytetarët të presin për vite të tëra për projekte që duhet të përfundonin brenda pak muajve.
“`