Bashkitë Nuk Ushtrojnë Shumicën e Funksioneve Ligjore, Nga Zhvillimi Ekonomik te Mbrojtja e Mjedisit
Bashkitë shqiptare ose nuk i ushtrojnë fare, ose i kryejnë në mënyrë shumë të kufizuar gjashtë funksione thelbësore të tyre. Këto funksione kanë të bëjnë kryesisht me zhvillimin ekonomik vendor, mbështetjen e biznesit, bujqësinë dhe mbrojtjen e mjedisit. Ky përfundim del nga analiza funksionale e kryer në kuadër të raportit të mazhorancës për Reformën Administrativo-Territoriale 2.0.
Nga 41 funksione të vetëqeverisjes vendore të analizuara, vetëm katër vlerësohen me nivel të mirë ushtrimi. 21 funksione konsiderohen me nivel të kënaqshëm, 10 me nivel të pamjaftueshëm dhe gjashtë të tjerë janë paushtruar ose ushtrohen në mënyrë shumë të kufizuar.
Funksionet me performancën më të ulët përfshijnë:
- Zhvillimi ekonomik vendor.
- Mbështetja për biznesin e vogël.
- Organizimi i shërbimeve në mbështetje të zhvillimit ekonomik.
- Informacioni dhe këshillimi për bujqësinë dhe zhvillimin rural.
- Mbrojtja e biodiversitetit.
- Mbrojtja e ajrit, ujit dhe tokës, si dhe administrimi i ndotjes akustike.
Raporti thekson se për këto funksione nuk janë konsoliduar organizimi institucional, burimet njerëzore dhe financimi në përputhje me përgjegjësitë që ligji u ka ngarkuar bashkive.
Vlerësimi është mbështetur në shqyrtimin dokumentar të 61 bashkive, vlerësime në terren në një kampion prej 15 bashkish dhe të dhënat e Sistemit Kombëtar të Matjes së Performancës.
Tre nga gjashtë funksionet problematike lidhen drejtpërdrejt me ekonominë vendore: hartimi dhe zbatimi i politikave të zhvillimit, mbështetja për biznesin e vogël dhe organizimi i shërbimeve që nxisin aktivitetin ekonomik. Ligji për vetëqeverisjen vendore u njeh bashkive përgjegjësi për zhvillimin ekonomik, ngritjen dhe funksionimin e tregjeve publike, mbështetjen e sipërmarrjes dhe promovimin e produkteve dhe shërbimeve vendore. Megjithatë, shumica e bashkive nuk disponojnë struktura të specializuara, personel dhe financim të dedikuar për këto detyra.
Administrata vendore përqendrohet kryesisht te funksionet administrative dhe shërbimet e përditshme, ndërsa politikat për tërheqjen e investimeve, mbështetjen e sipërmarrjeve, nxitjen e punësimit dhe zhvillimin e sektorëve vendorë mbeten të dobëta.
Ky boshllëk është më i ndjeshëm në bashkitë e vogla dhe rurale, ku baza ekonomike është e kufizuar dhe nevoja për politika aktive zhvillimi është më e lartë. Këto bashki kanë më pak mundësi për të punësuar specialistë, për të përgatitur projekte dhe për të përfituar nga programet kombëtare ose fondet e Bashkimit Europian.
Sipas Sistemit të Matjes së Performancës, bashkitë shqiptare kishin mesatarisht vetëm 1 marrëveshje bashkëpunimi ndër-vendore, ndërsa niveli mesatar i suksesit në projektet e financuara nga BE-ja ishte rreth 36.4%.
Informacioni dhe këshillimi për bujqësinë dhe zhvillimin rural është një tjetër funksion që rezulton i pa-ushtruar ose i ushtruar në mënyrë shumë të kufizuar. Bashkitë duhet të informojnë dhe këshillojnë fermerët, të mbështesin zhvillimin rural dhe të ndihmojnë në organizimin e shërbimeve që lidhen me prodhimin dhe tregtimin e produkteve bujqësore. Megjithatë, mungesa e agronomëve, specialistëve të zhvillimit rural dhe strukturave të dedikuara e ka kufizuar ushtrimin e këtij funksioni.
Dy funksionet e tjera me performancën më të ulët lidhen me mbrojtjen e biodiversitetit dhe kontrollin e ndotjes së ajrit, ujit, tokës dhe zhurmave. Bashkitë kanë përgjegjësi ligjore në mbrojtjen e mjedisit vendor, por raporti evidenton se këto kompetenca nuk janë shoqëruar me burimet dhe strukturat e nevojshme. Në shumë njësi mungojnë specialistët e mjedisit, sistemet e monitorimit dhe buxhetet e posaçme.
Reforma e vitit 2014 dhe procesi i decentralizimit u transferuan bashkive funksione të reja, por në disa raste burimet financiare dhe njerëzore nuk u përshtatën me përgjegjësitë. Transferta sektoriale u rrit nga 7.5 miliardë lekë në vitin 2016 në 11.7 miliardë lekë në vitin 2024, por pjesa kryesore e saj vazhdon të përdoret për paga dhe shpenzime të detyrueshme, teksa hapësira për politika zhvillimi dhe investime mbetet e kufizuar.