Nëse përmbajtja origjinale nuk përmban gjuhë urrejtjeje, dhunë, diskriminim, përmbajtje eksplicite ose përmendje të ndjeshme, vazhdojmë me rishkrimin e artikullit.
Byrotë e Kreditit: Transparencë financiare apo një barrë e re për biznesin?
Opinion nga Florian Zekja / Kryetar i Manifaktura Shqiptare
Projektligji për krijimin e Byrove të Kreditit po prezantohet si një hap drejt modernizimit të tregut financiar, rritjes së transparencës dhe përmirësimit të vlerësimit të kreditueshmërisë. Në parim, çdo reformë që lehtëson financimin e ekonomisë duhet mbështetur. Por përpara se të krijojmë një strukturë të re, duhet t’i përgjigjemi një pyetjeje shumë të thjeshtë: Çfarë problemi të pazgjidhur të kreditimit në Shqipëri do të zgjidhë Byroja e Kreditit?
Sepse Shqipëria nuk është sot pa informacion mbi kredimarrësin. Çdo biznes që aplikon për kredi kalon një analizë rigoroze nga banka tregtare. Kontrollohen bilancet, xhiroja, cash-flow, detyrimet tatimore, historiku i pagesave, kreditë ekzistuese, kolaterali dhe aftësia paguese. Paralelisht, Banka e Shqipërisë administron prej vitesh Regjistrin e Kredive, përmes të cilit sistemi financiar ka informacion mbi ekspozimin dhe historikun kreditor të individëve dhe bizneseve. Nga ana tjetër, shteti shqiptar ka investuar prej vitesh në digjitalizim. Tatimet, QKB dhe institucionet e tjera publike disponojnë një volum të jashtëzakonshëm informacioni mbi aktivitetin ekonomik të një subjekti.
Atëherë, cili është informacioni që mungon? Dhe nëse problemi nuk është mungesa e informacionit, por mënyra e përpunimit të tij, pse ky funksion duhet t’i kalojë një operatori privat?
TË DHËNAT TONA, PRODUKTI I DIKUJT TJETËR?
Kjo është ndoshta çështja më delikate e gjithë debatit. Bizneset dhe qytetarët prodhojnë çdo ditë informacion financiar përmes marrëdhënieve me bankat, administratën tatimore dhe institucionet publike. Me Byronë e Kreditit, një subjekt privat mund ta mbledhë dhe përpunojë këtë informacion për të krijuar raporte krediti dhe një credit score, të cilat kanë vlerë ekonomike për bankat dhe institucionet financiare. Pra lind një pyetje krejtësisht legjitime: A duhet që informacioni financiar i krijuar nga marrëdhënia e qytetarit dhe biznesit me shtetin dhe sistemin financiar të shndërrohet në produkt tregtar nga një subjekt privat? Dhe, mbi të gjitha: Kush përfiton ekonomikisht prej tij?
Sepse banka përfiton qartësisht. Ajo merr më shumë informacion, një profil më të plotë të klientit, një instrument shtesë për vlerësimin e riskut dhe potencialisht redukton kohën dhe koston e analizës së kreditimit. Po biznesi?
NËSE BANKA UL RISKUN, BIZNESI DUHET TË ULË KOSTON
Këtu duhet të qëndrojë thelbi i reformës. Nëse një biznes ka 15 apo 20 vite aktivitet, ka paguar rregullisht kreditë, detyrimet fiskale dhe punonjësit, ka bilance të rregullta dhe një histori të pastër financiare, atëherë credit score duhet të ketë një vlerë reale për të. Jo thjesht një numër në ekranin e bankës. Duhet të përkthehet në: interes më të ulët, më pak kolateral, procedura më të shpejta dhe akses më të lehtë në financim. Formula duhet të jetë e qartë: Histori e mirë → Credit Score i lartë → Risk më i ulët → Kredi më e lirë.
Nëse risku i bankës ulet, por interesi, kolaterali dhe kostot për biznesin mbeten të njëjta, atëherë përfitimi ekonomik i reformës mbetet kryesisht në njërën anë të tavolinës. Dhe kjo nuk është reformë e balancuar.
KUSH DO TA PAGUAJË BYRONË?
Edhe kjo pyetje kërkon një përgjigje të qartë. Byroja e Kreditit do të jetë një aktivitet ekonomik. Raporti dhe credit score janë produkte me vlerë tregtare. Nëse bankat paguajnë për këtë informacion, duhet të garantohet që kjo kosto të mos i transferohet kredimarrësit përmes tarifave, komisioneve apo kostove të tjera. Sepse përndryshe krijojmë një situatë absurde: Biznesi gjeneron të dhënat. Byroja i përpunon. Banka i përdor për të reduktuar riskun e saj. Dhe biznesi paguan faturën. Kjo nuk mund të jetë filozofia e një reforme që pretendon se synon përmirësimin e kreditimit.
DHE KËTU VJEN PARADOKSI SHQIPTAR: INFORMALITETI
Një Byro Krediti është aq e mirë sa janë të dhënat mbi të cilat ndërton vlerësimin e saj. Por Shqipëria vazhdon të ketë një problem të rëndësishëm me informalitetin. Dhe këtu mund të krijojmë një paradoks të rrezikshëm. Biznesi formal deklaron xhiron, punonjësit, pagat, kreditë dhe detyrimet. Çdo aktivitet i tij lë gjurmë. Pra ai bëhet gjithnjë e më transparent, më i analizueshëm dhe më i kontrollueshëm. Ndërkohë, pjesa e aktivitetit ekonomik që zhvillohet jashtë sistemit formal vazhdon të prodhojë shumë më pak informacion. Rrezikojmë kështu të arrijmë në një rezultat paradoksal: Sa më korrekt të jesh me sistemin, aq më shumë sistemi di për ty. Ndërsa ai që qëndron jashtë tij mbetet shumë më pak i dukshëm.
Nëse duam formalizim real të ekonomisë, duhet të bëjmë pikërisht të kundërtën: formaliteti duhet të shpërblehet. Biznesi që deklaron, paguan dhe respekton rregullat duhet të ketë avantazh ekonomik ndaj atij që nuk i respekton. Përndryshe, po i japim tregut mesazhin e gabuar.
NUK MJAFTON TË THUASH “NA E KËRKON EUROPA”
Edhe argumenti i integrimit europian duhet trajtuar me kujdes. BE kërkon standarde të larta për vlerësimin e kreditueshmërisë, shkëmbimin e informacionit dhe mbrojtjen e të dhënave. Por kjo nuk do të thotë automatikisht se Shqipëria është e detyruar të krijojë pikërisht një Byro private të Kreditit. Nëse kjo reformë konsiderohet kërkesë e procesit të integrimit, Qeveria duhet të tregojë qartë aktin europian që kërkon këtë model dhe të shpjegojë përse nuk mund të përmirësohet infrastruktura publike që ekziston tashmë. Sepse integrimi europian nuk duhet të përdoret si përgjigje automatike ndaj çdo pikëpyetjeje mbi një reformë.
BANKA ËSHTË BIZNES. EDHE BIZNESI ËSHTË BIZNES.
Sistemi bankar është jetik për stabilitetin ekonomik dhe duhet mbrojtur nga risku. Por edhe ekonomia reale duhet mbrojtur nga financimi i shtrenjtë dhe barrierat e panevojshme. Prej vitesh biznesit shqiptar i kërkohet më shumë formalizim, më shumë transparencë, më shumë deklarim dhe më shumë kontroll. Nëse tani do t’i shtojmë edhe një mekanizëm tjetër profilizimi financiar, duhet të jetë shumë e qartë se çfarë merr biznesi në këmbim.
Politika publike nuk mund të shtrojë vetëm pyetjen: “Si ta mbrojmë bankën nga biznesi me risk?” Duhet të shtrojë po aq fort edhe pyetjen: “Si ta mbrojmë biznesin e shëndoshë nga kostoja e lartë e parasë dhe si t’ia lehtësojmë aksesin në financim?” Sepse bankat e nivelit të dytë janë subjekte private që mbrojnë interesin e tyre ekonomik. Edhe bizneset që prodhojnë, eksportojnë, investojnë, punësojnë dhe paguajnë taksa janë subjekte private. Qeveria nuk duhet të krijojë avantazh për njërën palë në kurriz të tjetrës. Detyra e saj është të krijojë ekuilibër.
Prandaj, përpara miratimit të këtij projektligji, duhet t’i jepet përgjigje një pyetjeje themelore: Kush përfiton realisht nga Byroja e Kreditit? Nëse përgjigjja është bankat dhe bizneset, reforma mund të jetë e dobishme. Por nëse banka merr më shumë informacion, më pak risk dhe më pak kosto analize, ndërsa biznesi merr më shumë kontroll, më shumë profilizim dhe potencialisht më shumë kosto, atëherë duhet të ndalemi dhe ta rishikojmë balancën. Ne nuk kemi nevojë për një tjetër mekanizëm që kontrollon më mirë biznesin e rregullt. Kemi nevojë për një sistem financiar që e financon më mirë atë.