## Një vend, të drejta të ndryshme: Në Bosnjë dhe Hercegovinë, paratë janë vetëm një pjesë e zgjidhjes
Bosnjë-Hercegovina po përballet me sfida demografike si rënia e popullsisë, emigrimi dhe një normë fertiliteti nën nivelin e zëvendësimit. Mbështetja për familjet ndryshon ndjeshëm në varësi të entitetit, kantonit apo komunës ku jetojnë qytetarët. Format e ndihmës financiare, që variojnë nga pagesa të njëhershme për të porsalindurit deri te skema mujore afatgjata, nuk kanë rezultuar ende në përmirësime të matshme në nivel kombëtar. Kantoni i Hercegovinës Perëndimore është një rast interesant për studim, pasi kombinon pagesa mujore për fëmijën e tretë dhe pasues me masa të tjera të orientuara drejt familjes, duke regjistruar një shtesë natyrore pozitive të popullsisë.
Nga pagesat e njëhershme deri te mbështetja afatgjatë për familjet, vendet e Ballkanit po kërkojnë një përgjigje për sfidën e përbashkët: si të ndalohet rënia e lindjeve, plakja e popullsisë dhe largimi i të rinjve. Përvoja e Bosnjë dhe Hercegovinës tregon se mbështetja financiare mund të jetë një pjesë e rëndësishme e zgjidhjes, por jo e vetmja. Rënia e popullsisë është e dukshme edhe në të dhënat zyrtare: nga rreth 4.38 milionë banorë në vitin 1991, numri ra në 3.53 milionë në vitin 2013. Pas vitit 2013, vlerësimet tregojnë një rënie të vazhdueshme, si pasojë e shtesës natyrore negative dhe emigrimit. Agjencia e Statistikave e Bosnjë dhe Hercegovinës raporton prej vitesh se numri i vdekjeve tejkalon numrin e lindjeve, duke shkaktuar një rënie natyrore të popullsisë.
Bosnjë dhe Hercegovina nuk ka një sistem të unifikuar të politikave familjare dhe demografike në nivel shtetëror. Mbrojtja sociale dhe e fëmijëve rregullohet kryesisht në nivelin e entiteteve – Federatës së Bosnjë dhe Hercegovinës dhe Republikës Srpska – si dhe përmes programeve kantonale dhe lokale. Si rrjedhojë, niveli i mbështetjes që mund të marrë një familje ndikohet drejtpërdrejt nga vendbanimi i saj.
Format e mbështetjes në entitete dhe kantone:
- Federata e Bosnjë dhe Hercegovinës: Çdo fëmijë i porsalindur, pavarësisht radhës, ka të drejtë për një pagesë të njëhershme prej 1,000 KM (rreth 511 euro). Për vitin 2026, janë alokuar 16 milionë KM (8.18 milionë euro) nga buxheti federal për këtë qëllim. Mbi 30,000 familje kanë përfituar nga kjo masë gjatë dy viteve të fundit. Përveç kësaj, për vitin 2026 janë alokuar 228 milionë KM (116.57 milionë euro) për mbështetjen e familjeve me fëmijë, ku shuma mujore për fëmijë aktualisht është 195 KM (99.7 euro), por e varur nga pragut të ardhurave.
- Kantonet:
- Kantonit i Tuzlës: Për vitin 2026, planifikohet një pagesë shtesë e njëhershme prej 1,500 KM (rreth 767 euro) për fëmijën e tretë dhe pasues.
- Kantonit i Hercegovinës Perëndimore: Ofron 500 KM (rreth 265 euro) për çdo të porsalindur, si dhe një mbështetje mujore prej 500 KM (rreth 265 euro) për çdo fëmijë të tretë dhe pasues deri në moshën shtatë vjeç.
- Kantonit Hercegovinë-Neretva: Autoritetet lokale ofrojnë pagesa prej 400 KM (rreth 205 euro), ndërsa disa bashki kanë skema progresive që mund të arrijnë deri në 10,000 KM (rreth 5,113 euro) për fëmijët e lindur më vonë në familjet e mëdha.
- Kantonit i Sarajevës: Të drejtat shtesë varen nga komuniteti lokal. Për shembull, Bashkia e Novo Sarajevës ofron 500 KM (rreth 265 euro) për familjet me binjakë, fëmijën e tretë ose pasues.
- Republika Srpska: Jepen 500 KM (rreth 265 euro) për pajisjet e të porsalindurit, si dhe 600 KM (rreth 307 euro) shtesë për fëmijën e tretë dhe 450 KM (230 euro) për fëmijën e katërt, si pagesa të njëhershme pronataliste. Mbështetja mujore për familjet e mëdha, për një prind të papunë me katër ose më shumë fëmijë, mund të arrijë 800 KM (409 euro), së bashku me të drejta të tjera sociale.
Përveç përfitimeve financiare direkte, Bosnjë dhe Hercegovina po zhvillon edhe forma të tjera të mbështetjes familjare. Sistemi tatimor në të dy entitetet njeh fëmijët si pjesëtarë të familjes për mbështetje, duke ulur të ardhurat e tatueshme të prindërve. Gjithashtu, ekzistojnë programe strehimi për të rinjtë, duke përfshirë subvencione dhe linja kredie me kushte të favorshme. Për sa u përket institucioneve parashkollore, në Kantonin e Sarajevës subvencionohet kostoja e frekuentimit të çerdheve private, ndërsa disa komunitete ofrojnë ulje të konsiderueshme apo frekuentim falas për fëmijën e tretë. Në Republikën Srpska, leja e lindjes pas lindjes së binjakëve, fëmijës së tretë ose pasues zgjat 18 muaj, krahasuar me periudhën standarde prej 12 muajsh.
Politikat aktuale nuk kanë arritur të rrisin në mënyrë të matshme normën e përgjithshme të fertilitetit në nivel shtetëror, e cila është rreth 1.2 fëmijë për grua, ndërkohë që për zëvendësimin e brezave nevojiten rreth 2.1.
Arsyet kryesore që çiftet shtyjnë lindjen e fëmijëve ose vendosin të kenë më pak përfshijnë pasigurinë ekonomike, format e pasigurta të punësimit, vështirësitë në sigurimin e strehimit, disponueshmërinë e pamjaftueshme të çerdheve dhe kopshteve, si dhe një ndjenjë më të përgjithshme të paqëndrueshmërisë sociale dhe politike. Gjithashtu, ka ndryshuar edhe modeli jetësor, me martesën dhe lindjen e fëmijës së parë që po ndodhin në një moshë më të vonshme.
Një model lokal që mund të shërbejë si mësim rajonal është ai i Kantonit të Hercegovinës Perëndimore. Ky kanton ofron mbështetje mujore të drejtpërdrejtë prej 500 KM (rreth 265 euro) për fëmijën e tretë dhe pasues, pa kriter të ardhurash, deri në moshën shtatë vjeç, duke e kombinuar me masa të tjera për mbështetjen e familjeve të mëdha, si subvencionet për kopshtet. Të dhënat tregojnë se ky kanton ka regjistruar një shtesë natyrore pozitive të popullsisë, duke u bërë një shembull interesant për rajonin.
*Naida Kurdija është gazetare me bazë në Sarajevë, Bosnjë-Hercegovinë, me përvojë në trajtimin e një game të gjerë temash, me fokus të veçantë te rrëfimi gazetaresk dhe gazetaria investigative.
**Shënim: 1 euro = 1.95583 KM sipas kursit zyrtar të 3 shtatorit të Bankës Qendrore të Bosnje Hercegovinës.