“`html
“Endri Kajsiu”: Një Autor Imagjinar dhe Nënteksti i Tij Real në Diskursin Publik
Nga Vladimir Karaj
Në fund të vitit 2018, Shqipëria u përfshi nga protesta masive studentore kundër kushteve të mësimdhënies dhe kostove të larta në universitetet publike. Kjo situatë paraqiti një nga sfidat më serioze për mandatin e dytë të qeverisë. Kryeministri Edi Rama e nisi duke i cilësuar protestuesit si studentë “ngelës”, të motivuar nga interesa personale dhe jo nga një kauzë publike.
Përkrah kësaj deklarate, në disa portale të afërta me qeverinë filloi të qarkullonte gjerësisht një artikull i nënshkruar nga “Endri Kajsiu”. Autori shkruante: “Pikë së pari, ajo që duhet ta kemi të qartë është se në protestën e sotme ishte vetëm një pakicë studentësh, ata që u është djegur një pagesë shtesë kur kanë ngelur në provime.” Ky mesazh pasqyronte thuajse në mënyrë identike qëndrimin e kryeministrit.
Dy javë më vonë, teksa protesta vazhdonte dhe qeveria ishte nën presion, duke e detyruar Ramën të fliste për “dialog”, toni i “Kajsiut” ndryshoi ndjeshëm. Në një shkrim të ri, ai theksonte: “Pa dyshim, sot është shumë e lehtë të jesh me studentët. Kauza e tyre jo vetëm që është joshëse, por edhe e drejtë.” Në të njëjtin artikull, “Kajsiu” u bënte thirrje studentëve të distancoheshin nga opozita dhe të pranonin kompromisin e propozuar nga kryeministri, duke e cilësuar si një paketë reformash që shkonte “më tej nga sa ishte kërkuar”.
Ky ndryshim diametral nuk duket si evolucioni natyral i mendimit të një opinionisti. Përkundrazi, ai sugjeron përshtatjen e një zëri të supozuar si të pavarur me linjat qeveritare të komunikimit në momente të ndryshme të krizës. Tani, më shumë se 7 vjet më vonë, “Kajsiu” vazhdon të “shkruajë” rregullisht opinione që përkojnë me axhendën qeveritare, duke u publikuar fillimisht nga Lexo.al dhe më pas riprodhuar nga shumë media të tjera.
Artikulli i fundit që e ngriti atë në vëmendjen e publikut, trajtonte temën e krahasimit mes Shqipërisë dhe Venezuelës, duke ironizuar si “trushkulur” ata që krahasojnë kryeministrin Rama me presidentin Nicolas Maduro. Ky shkrim tërhoqi vëmendjen e ish-kryeministrit Sali Berisha, i cili, pas daljes nga ambientet e Prokurorisë së Posaçme, aludoi se autori real i artikullit ishte vetë kryeministri Rama, duke deklaruar: “Ka marrë emrin e Endri Fugës dhe mbiemrin e Blendi Kajsiut.”
Edhe pse spekulimi i Berishës mbetet i pamundur për t’u provuar, një fakt është i qartë: personi me emrin Endri Kajsiu nuk ekziston në regjistrat zyrtarë shqiptarë. Të dhënat e para nga BIRN tregojnë se ky emër nuk ka asnjë profil në mediat sociale, asnjë foto, apo CV akademike e profesionale që do ta kualifikonte për të dhënë komente dhe opinione publike në media të ndryshme, përfshirë shtypin e shkruar dhe median elektronike.
Ekspertët e medias e cilësojnë këtë jo thjesht si një pseudonim, por si një skemë të njohur si “astroturfing”, një praktikë e manipullimit të opinionit publik. Koloreto Cukali, kryetar i Këshillit Shqiptar të Medias, thekson se edhe kur përdoren emra fiktivë, media ka detyrën t’i informojë lexuesit për këtë gjë. “Ky është një nga parimet thelbësore të funksionimit të një medieje nëse ajo pretendon se i shërben informimit të publikut,” shpjegoi ai.
Isa Myzyraj, kryetar i Asociacionit të Gazetarëve të Shqipërisë, shprehu gjithashtu shqetësimin për mungesën e transparencës, duke e cilësuar rastin si një “troll” në formë të avancuar, me një emër fiktiv dhe një personazh që nuk ekziston. Lexo.al, si botuesi kryesor i këtyre shkrimeve, nuk iu përgjigj pyetjeve të BIRN, ndërsa edhe mediat e tjera që i ripublikuan ato nuk dhanë komente.
“Astroturfing” në Gazetari
Në gazetari, opinionet, editorialet dhe komentet janë zhanre me peshë, zakonisht të rezervuara për kryeredaktorë, gazetarë me përvojë apo ekspertë të fushave përkatëse. Këta autorë janë zakonisht të njohur publikisht, duke fituar kështu besimin e lexuesve. “Endri Kajsiu” nuk bën pjesë në këtë kategori. Shfaqja e tij e shpeshtë në portale pranë qeverisë, me tituj që fillojnë me “Kajsiu:”, i ka dhënë shkrimeve të tij një autoritet fiktiv që përforconte mesazhin politik.
Përveç pseudonimit, dihet pak për këtë shkrues: mosha, shkollimi, apo motivimi për të diskutuar tema të tilla të ndryshme. Madje, në disa raste, mediat kanë përdorur në mënyrë abuzive foton e Blendi Kajsiut, një studiues i njohur i shkencave politike, duke shtuar konfuzionin.
Anonimati, ripublikimi masiv dhe përmbajtja e shkrimeve, që shpesh pasqyrojnë mesazhet mediatike të qeverisë dhe kryeministrit, ngrejnë dyshime për “astroturfing” – një formë propagande që synon të bindë publikun se mendimet qeveritare ndahen nga opinionistë “të pavarur”.
Skema e operacionit është e qartë: shkrimet publikohen fillimisht në Lexo.al dhe më pas, brenda pak minutash ose orësh, ripublikohen nga media të tjera si Shqiptarja.com dhe Gazeta Tema. Kjo shpërndarje e shpejtë dhe e koordinuar krijon një masë kritike dhe iluzionin e konsensusit, sikur një analist i rëndësishëm ka folur dhe mediat po e pasqyrojnë. Në realitet, është i njëjti mesazh i shumëfishuar për të dominuar rezultatet e kërkimit dhe rrjetet sociale.
Isa Myzyraj e cilëson këtë praktikë si një mashtrim të madh të lexuesve dhe “një përpjekje të dëshpëruar për të ndikuar dhunshëm në opinionin publik”. Ai shtoi se kjo nuk është thjesht mungesë transparence, por fabrikim i opinionit publik, në kundërshtim të drejtë me standardet etike të gazetarisë.
Koloreto Cukali lidh këtë praktikë me mungesën e llogaridhënies së mediave, të cilat mbijetojnë jo nga audienca dhe besueshmëria, por nga lidhjet me pushtetin politik-financiar. “Llogaridhënia ndaj publikut… është zero,” tha ai.
Pseudonimi si Mbrojtje për Qeverinë
Të dy ekspertët pranojnë se përdorimi i pseudonimeve është i njohur në media, por zakonisht për arsye mbrojtjeje nga persekutimi apo për denoncim të aferave korruptive. Në rastin e “Endri Kajsiut”, ku shkrimet përputhen me linjën qeveritare, rreziqe të tilla nuk ekzistojnë.
Koloreto Cukali thekson se në vendet demokratike, anonimati i opinionistit nuk ekziston. Ai sjell në vëmendje rastin e një op-ed anonim në New York Times nga një zyrtar i lartë i administratës Trump, ku motivi ishte për të vazhduar punën në shërbim të publikut. Ndryshe nga ky rast, “Endri Kajsiu” fshihet për të mbrojtur pushtetin nga publiku.
Cukali argumenton se përdorimi i emrave fiktivë ka vetëm një funksion: “hedhjen e gurit e fshehjen e dorës”, duke shtuar se përgjegjësia bie mbi botuesit.
Myzyraj sugjeron se këto fenomene nuk duhet të kalojnë më në heshtje. “Institucionet vetërregulluese dhe rregullatore duhet të reagojnë… duke kërkuar transparencë mbi autorësinë e opinioneve dhe kërkesa për të ndarë qartë opinionin redaksional nga një analizë e jashtme, madje duke kërkuar që të etiketohet nëse ka një sponsorizim për këtë opinion,” tha ai. Sipas tij, mungesa e reagimit normalizon këtë praktikë dhe e shndërron median nga hapësirë kritike në instrument propagande.
“`