Gjithçka digjitale? Pse na duhen ende librat e vërtetë
Lexojmë vazhdimisht online dhe kuptojmë gjithnjë e më pak. Librat, me fuqinë e tyre të qetë, i kundërvihen zhurmës së pandërprerë digjitale, duke u bërë kështu të domosdoshëm. Ky artikull është një thirrje për lexim, përtej shfletimit të thjeshtë.
Wolfram Weimer, Ministër i Shtetit për Kulturën, së fundmi u përball me kritika pasi fillimisht refuzoi zgjerimin e Bibliotekës Kombëtare Gjermane në favor të arkivimit digjital. Edhe pse më pas sinjalizoi se zgjerimi mund të realizohet, ngjarja nxiti një debat rreth rolit të librave në një botë gjithnjë e më digjitale.
Problemi nuk është mungesa e tekstit dhe informacionit. Përkundrazi, jetojmë në një realitet ku mijëra fjalë na bombardojnë çdo ditë. Nuk mund t’u shpëtojmë atyre kur shohim celularët inteligjentë, kur radioja dhe televizioni janë të hapur në sfond, kur fqinji na përfshin në bisedë ose kur një shoqe na dërgon një mesazh zanor. Podcast-e, postime, komente, email-e, lajmet e fundit – gjithçka është e disponueshme menjëherë, gjithmonë, kudo. Kjo ndodh ndërkohë që një aspekt i rëndësishëm mbetet i dëmtuar: përvoja e angazhimit të vërtetë me një mendim.
Librat nuk bëhen pre e këtij ritmi. Për ta duhet kohë. Natyra e tyre kërkon vëmendje. Ata kanë peshë, janë më të mëdhenj se smartfonët, faqet nuk mund të fshihen me një gisht dhe nuk kanë nevojë për bateri apo ndonjë burim energjie për të zbuluar përmbajtjen e tyre.
“Liga e parë e dizajnit”
Autori dhe studiuesi i kulturës Frank Berzbach e përshkruan marrëdhënien e veçantë midis njerëzve dhe librave në esenë e tij “Arti i të lexuarit”: “Librat i përkasin ligës së parë të dizajnit (…). Të ledhatojnë dorën kur i prek, janë kënaqësi për shqisat. Ata kanë një aromë, një teksturë, ne reagojmë ndaj tyre me një ndjesi estetike.”
Çfarë është saktësisht kjo ndjesi? Çfarë na magjeps te librat? Nuk është vetëm historia që lexohet brenda tyre. Është paketa në tërësi. Të mbash një libër të vërtetë në dorë, ta ndjesh – disa faqe janë kaq të holla sa thjesht kthimi i tyre kthehet në një përvojë ndjesore – kur i nuhat dhe i vëren, leximi kthehet në kënaqësi ekskluzive. Sepse në momentin kur zgjasim dorën për librin, ne ndalemi. Dhe rezervojmë atë që tani shpesh e perceptojmë si luks: kohën.
Shijim i ndërgjegjshëm
Kjo përvojë është e krahasueshme me atë të një pllake gramafoni: kur e nxjerr me kujdes nga këllëfi, e vendos në gramofon, ul me butësi gjilpërën dhe dëgjon kërcitjen e lehtë përpara se të tingëllojnë notat e para – kjo na mundëson ta perceptojmë muzikën në mënyrë më të ndërgjegjshme, sesa kur një listë këngësh transmetohet në një altoparlant Bluetooth.
“Në një epokë me skenarë të llogaritur të serialeve televizive dhe të lojërave elektronike të pafundme, leximi i një romani klasik të shekullit të 19-të është revolucionar,” shkruhet në “Arti i të lexuarit”. Kur lexon këto fjalë, duket pothuajse e papërshtatshme ideja e leximit të “Lartësisë së furtunës” të Emily Brontë ose të “Effi Briest” të Theodor Fontane-s. Bukuria e gjuhës, zgjedhja e fjalëve, struktura e fjalisë na kthejnë pas në kohë kur bota ishte më e qetë se sot, jeta lëvizte më ngadalë dhe mendimet kishin më shumë hapësirë.
Por as romanet bashkëkohore nuk mund të lexohen kalimthi. Është thuajse si të hedhësh dëm, kur i lexon me ngut duke pritur në radhë ose midis dy takimeve. E njëjta gjë vlen për librat jofiktivë që përcjellin dije, të bazuar mirë dhe të hulumtuar me kujdes.
Asnjë algoritëm nuk të ndërhyn, asnjë rrjedhë digjitale feed nuk të shpërqendron, asnjë njoftim nuk të ndërpret. Një libër nuk na përfshin në diskutime që nuk kemi dëshirë t’i bëjmë – siç ndodh me një postim të rastësishëm në Instagram. Dhe prandaj librat janë edhe vende të heshtjes.
Bibliotekat si vende spiritualiteti
Kështu janë konceptuar bibliotekat. Kur hyni në njërin prej këtyre tempujve të librave, të rrethon një heshtje e veçantë. Pëshpëritje të lehta, zëra të ulët, fëshfërima e faqeve të librave; herë pas here dikush lëviz një karrige, kërcit një dërrasë dyshemeje. Ka një aromë karakteristike. Zhytesh në një botë që duket se ka ndaluar.
Dhe së bashku me të gjithë të tjerët që shfletojnë këtu libra të vjetër e të rinj, revista ose albume fotografish, krijon një komunitet të vogël e të ngushtë. Një komunitet i atyre që besojnë se mund të gjejnë më shumë përgjigje këtu sesa në internet. Parë në këtë kuptim, bibliotekat janë edhe vende spiritualiteti.
Pasqyra të personalitetit tonë
Këtë përvojë mund ta marrësh me vete në shtëpi, në raftin tënd të librave. Atje, ne shohim jo vetëm kopertina me ngjyra, por edhe gjurmët e mendimit dhe zhvillimit tonë. Me kalimin e viteve krijohet një rend krejt vetjak nga librat me kopertina të buta të lexuar shumë herë, nga botimet e reja të përzgjedhura me kujdes dhe gjetjet e harruara prej kohësh. Librat që na kanë formësuar. Që i kemi lexuar disa herë. Ose që ende presin t’i lexojmë deri në fund.
Ndoshta ky është dallimi më i madh me botën digjitale: një libër nuk zhduket, mbetet. Dhe dikur e merr sërish në dorë – nga kureshtja, nga mallëngjimi, ose thjesht sepse ndodhet aty.
Autori Frank Berzbach e shpreh këtë me një fjali të thjeshtë: “Ai që jeton me libra ka gjithmonë një shtëpi.”