Anës lumenjve: Ndotje masive nga landfillet klandestine të mbetjeve
Tonelata mbetjesh kontribuojnë në ndotjen rreth inceneratorit të Elbasanit, ndërsa në rrjedhën e lumit Shkumbin mbërrijnë plehra të tjera nga venddepozitime të paligjshme pranë përroit Papër. Më tej, në Peqin, grumbuj mbetjesh dhe inertesh derdhen drejtpërdrejt në lumë. Lumi Shkumbin, dikur me ujë të kristaltë, është sot ndër më të ndoturit në vend.
“I gjithë lumi Shkumbin është një problematikë e madhe, sepse venddepozitimet buzë Shkumbinit nuk janë rehabilituar asnjëherë. Nuk e di nëse bashkitë po i hedhin mbetjet në landfillin e Elbasanit,” shprehet Ornela Çuçi, eksperte e mjedisit.
Por Shkumbini nuk është i vetmi. Nga jugu në veri, në shtretërit e lumenjve derdhen prej vitesh pirgje me plehra nga venddepozitime të paligjshme, duke ndotur ujërat me grumbuj plastike, qese që valëviten në pemët përreth dhe inerte që ngrihen si kodra dhe rrëshqasin në ujë. Në lumin Devoll, që kalon pranë Gramshit, mbetje urbane dhe inerte gjenden në shtratin e lumit, duke pritur stinën e reshjeve që t’i zhvendosë drejt liqenit të Banjës. Në Obot të Shkodrës, përrenjtë që zbresin drejt lumit Buna sjellin mbetje nga vendbanimet përreth, njësoj si në brigjet e lumenjve Fan dhe Gjadër, ku gjenden vendgrumbullime të paligjshme mbetjesh që përfundojnë në detin Adriatik.
Ekspertët e mjedisit fajësojnë sistemin jofunksional të menaxhimit të mbetjeve urbane në Shqipëri, si dhe institucionet përgjegjëse dhe vetë qytetarët. Sipas Denisa Kasës, aktiviste mjedisore, një pjesë e madhe e komuniteteve lokale nuk janë ende të ndërgjegjësuar për dëmet mjedisore.
“Ne si pjesë e shoqërisë civile, vazhdimisht kemi organizuar pastrime përgjatë lumenjve, por edhe aktivitete për të promovuar njohjen me lumenjtë. Duhet të kemi parasysh se një pjesë e madhe e komuniteteve dhe njerëzve nuk janë të ndërgjegjshëm për vijimësinë e një lumi nga fillimi deri në fund dhe çfarë ndodh përgjatë tij,” tha Kasa.
Edhe Aleko Miho, profesor në Departamentin e Biologjisë në Fakultetin e Shkencave të Natyrës, thekson nevojën për ndërgjegjësim. “Pjesa qytetare është e rëndësishme, kështu që të gjithë së bashku duhet të luftojmë për ndërgjegjësimin si shoqëri. Shoqëria ka shumë nevojë të ndërgjegjësohet për këtë çështje, shkolla ka një rol të rëndësishëm në edukimin mjedisor,” tha ai.
Mes dhjetra venddepozitimeve klandestine, ka edhe nga ato që janë të certifikuara dhe përdoren nga pushteti vendor në kundërshtim me parashikimet ligjore. Landfille të tilla janë veçanërisht problematike për lumin Vjosa. “Në Vjosë kemi disa vendgrumbullime që janë shumë afër lumit. Kemi të Këlcyrës, të Tepelenës, pra gjatë gjithë Vjosës kemi disa vendgrumbullime mbetjesh. Sa më afër lumit, aq më e drejtpërdrejtë është ndotja në lumë,” thotë Besjana Guri, drejtuese e qendrës mjedisore “Lumi”.
Profesori Aleko Miho është gjithashtu i shqetësuar për ndotjen e lumit Vjosa, i shpallur Park Kombëtar nga qeveria shqiptare. “Përgjatë Vjosës ka disa shkarkime që vijnë nga zonat e banuara, janë shkarkime të lëngëta që janë të dukshme dhe të padukshme. Ne shpesh shohim ato që janë të dukshme, si landfill-e apo shpërndarje mbetjesh plastike përgjatë lumit apo në deltën e tij. Por ndotja është e shpërndarë, ka në lumë, ka në të gjithë pellgun e saj,” tha Miho.
Efektet e ndotjes së lumenjve nga mbetjet i kanë kapërcyer kufijtë e Shqipërisë. Prej vitesh, Mali i Zi dhe Kroacia ankohen për mbetjet e plastikës, të cilat zhvendosen në hapësirën e tyre përmes rrymave detare.
“Fatmirësisht në Shqipëri, rrymat bregdetare nuk na lënë të gjitha mbetjet që ne depozitojmë në detin Adriatik, por i marrin dhe i çojnë në Kroaci ose në brigjet e Malit të Zi. Kështu, duke e hequr nga momenti ynë, ne i marrim mbetjet dhe i fshehim poshtë tapetit si gjithmonë,” thotë Ornela Çuçi. “Në këtë rast, tapeti ynë i poshtëm qenka Kroacia, dhe ata ankohen,” shtoi ajo.
Profesori Aleko Miho thotë se mbetjet e plastikës në lumenjtë e Shqipërisë shkaktojnë probleme të shumta mjedisore dhe shëndetësore, ndaj ai bën thirrje që ky dëm të paguhet nga ndotësit. “Një plastikë në ujë ka gjithë kohën të shpërbëhet dhe të lëshojë mikroplastika, pjesa më e madhe e të cilave janë kancerogjene,” shpjegon Miho.
“Ndotësi duhet të paguajë. Edhe qytetari që ndot duhet të paguajë, edhe ai që shkarkon plehra në buzë të lumit pa pyetur duhet të paguajë, edhe bashkia që nuk kujdeset për mbledhjen e plehrave ka pjesën e saj të përgjegjësisë,” shton më tej ai.
Pas dështimit të investimeve prej dhjetramilionë eurosh në trajtimin e mbetjeve urbane, qeveria ka përgatitur së fundmi një tjetër ligj dhe strategji. Por ekspertët e mjedisit janë mosbesues për aplikimin e tyre në praktikë.
“Kjo çështja e strategjive ka filluar të bëhet komike. Strategjia e parë që u bë në 2011 u pa që ishte implementuar shumë pak. Me ndihmën e GIZ u bë strategjia tjetër. Tashmë është bërë nevoja për një strategji pas 5 vitesh sërish, çka do të thotë që ne jemi të paaftë edhe të planifikojmë çfarë duhet të bëjmë, dhe kjo kryesisht për shkak të mosmenaxhimit të qartë të veprave madhore në këtë vend,” përfundoi Çuçi.