“`html
Problemi i “Qeverisë së Madhe” në ekonominë e Shqipërisë
Në një intervistë, zoti Artan Gjergji, ekspert i tregjeve financiare, shpjegon rreziqet që vijnë nga zgjerimi i rolit të shtetit në ekonomi, duke u kthyer ai nga rregullator në lojtar aktiv.
Ai elaboron fenomenin e “Crowding Out Effect” (Efekti Përjashtues), ku kapitali publik dominues lë mënjanë sipërmarrjen private, duke cenuar parimet e konkurrencës së lirë dhe të ndershme. Zoti Gjergji ngre shqetësimin se kthimi i shtetit në punëdhënësin më të madh në vend, i shoqëruar me kontrata koncesionare jotransparente, nuk rrit eficiencën, por përkundrazi, ushqen nepotizmin dhe klientelizmin politik.
Zgjimi i shtetit në ekonomi dhe pasojat për tregun e lirë
Ndërsa qeveria po zgjeron rolin e saj në ekonomi përmes krijimit të ndërmarrjeve publike në sektorë strategjikë, lind pyetja se si kjo qasje përputhet me parimet e tregut të lirë dhe cilat janë ndikimet afatgjata në konkurrencën dhe zhvillimin e sektorit privat.
Statistikat zyrtare të publikuara nga INSTAT tregojnë se sektori publik është një nga kontribuuesit më të mëdhenj të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB). Kjo dukuri, e njohur si “Qeveria e Madhe”, karakterizohet nga shpenzime buxhetore të larta në raport me vlerën totale të ekonomisë së vendit. Vlerat e kontratave koncesionare dhe investimeve publike, shpesh të rikontraktuara në mënyrë jotransparente, konsiderohen gjithashtu tregues të rëndësishëm.
Një qeveri konsiderohet me ndërhyrje të madhe në ekonomi kur treguesit tregojnë shtrirjen, ndikimin dhe peshën e saj në ekonomi, shoqëri dhe administratë publike. Institucionet financiare ndërkombëtare, si Banka Botërore, FMN, Banka Europiane e Investimeve, BERZH dhe OECD, analizojnë në detaje këta indikatorë.
Një faktor tjetër përcaktues i ndikimit të financave publike (pushtetit ekzekutiv) në ekonomi është niveli i lartë i punësimit të krijuar nga Shteti. Qeveria Shqiptare ka rritur ndikimin e saj duke u kthyer në punëdhënësin më të madh në vend. Kjo është fatkeqësi, pasi sipas doktrinave të ekonomisë së lirë të tregut, efikasiteti më i lartë i përdorimit të resurseve dhe kapitaleve arrihet nga sipërmarrja private. Në kushtet e konkurrencës së lirë dhe të ndershme, kapitali alokohet më efikase në sektorët me vlerë të shtuar më të lartë.
Çdo ndërhyrje e shtetit në ekonomi përtej rolit të arbitrit dhe garantuesit të konkurrencës lë vend për deformime të balancës së kërkesë-ofertës, duke çuar deri te nepotizmi dhe korrupsioni i fondeve publike.
Megjithatë, jo çdo lloj ndërhyrje apo prani e Shtetit në ekonomi është e dëmshme. Në sektorë të margjinalizuar, ku kapitali privat nuk tërheqet lehtësisht, fondet publike mund të mbështesin përkohësisht zhvillimin. Por ky mbështetje nuk duhet të jetë e pafundme dhe Shteti nuk duhet të kalojë rolin e tij lehtësues dhe nxitës, duke u kthyer në lojtar të tregut, pasi kjo dëmton balancat e tregut të lirë. Kur Shteti bëhet lojtari kryesor, situata bëhet edhe më e rrezikshme për zhvillimin ekonomik e social.
Ndikimi i zgjerimit të shtetit në konkurrencë dhe zhvillimin e sektorit privat
Çdo ndërhyrje në marrëdhënien e konkurrencës mes aktorëve të tregut krijon deformime dhe prishje të ekuilibrave të kërkesë-ofertës. Kur kjo ndërhyrje vjen nga shteti, efekti është shumë herë më negativ, pasi përveç deformimit, përfshihen edhe elementë si nepotizmi dhe korrupsioni.
Koncepti i “Efektit Përjashtues” (Crowding Out Effect) shpjegohet me përdorimin masiv të fondeve publike në sektorët e një ekonomie tregu. Madhësia e kapitalit publik nuk krahasohet me atë të sipërmarrjes private, duke e bërë shtetin më të avantazhuar në sipërmarrje të caktuara. Pushteti politik ka përparësi të tjera që lidhen pak ose aspak me efikasitetin e përdorimit dhe alokimit të kapitalit.
Shteti nuk vepron me logjikën e një agjenti ekonomik që vlerëson kosto margjinale me përfitime margjinale. Pikërisht ky element e bën kapitalin publik më dominues, duke përjashtuar kapitalin privat nga konkurrenca e lirë dhe e ndershme.
Për më tepër, fondet publike, të nxitura nga interesa politike, synojnë të jenë joshëse për vota dhe garantimin e vazhdimësisë së pushtetit. Kjo sjell dy pasoja negative:
- Krijon një lloj “punëzënie fiktive të fshehur” (hidden employment), ku pushteti rrit punësimet përtej nevojave reale, për efekt elektoral dhe jo bazuar në efikasitetin e përdorimit të kapitalit apo burimeve njerëzore.
- Rrit në mënyrë fiktive nivelin e pagave të sektorit publik, duke krijuar konkurrencë të pandershme me sektorin privat.
Buxheti i shtetit nuk prodhon para dhe, në konflikt të plotë interesi, mbijeton në kurriz të barrës tatimore mbi biznesin privat. Ky biznes përballet me kosto të shtuara, si largimi dhe emigrimi i popullsisë, dhe konkurrenca e pandershme e pushtetit ekzekutiv, i cili përcakton hierarkinë e pagave.
Në thelb, shteti “bën bujarin” me votuesit e tij potencialë, duke futur dorën në xhepat e biznesit (rritja e barrës tatimore), në mënyrë që paradoksalisht të marrë punonjësit nga sektori privat drejt administratës publike. Fatkeqësi e madhe për ekonominë është kur sipërmarrësi privat lë biznesin e tij për të pranuar një punë si rrogëtar në shtet.
Shtrohet pyetja retorike: “A mendon ky Shtet se ku do të mbledhë taksa nëse në mënyrë direkte ose indirekte konkurron, përjashton apo edhe falimenton sipërmarrjen private?”
Rreziku i keqmenaxhimit, klientelizmit dhe kostove për buxhetin publik
Nuk vjen asgjë e mirë nga roli protagonist i Shtetit në ekonominë e vendit. Krejt e kundërta ndodh nëse Shteti do të luante vetëm rolin e arbitrit, duke mundësuar konkurrencë të lirë dhe të ndershme mes operatorëve të tregut pa u bërë vetë palë, por duke qenë vigjilent për të mbikëqyrur çdo praktikë abuzive në kurriz të konsumatorëve.
Dalja e Shtetit (fondeve publike) nga ky rol e bën atë jo vetëm palë në treg duke deformuar balancat, por për shkaqe elektorale, rrit shanset për abuzime, klientelizëm, nepotizëm dhe korrupsion të niveleve të larta.
Nacionalizmi i sipërmarrjeve fitimprurëse ka ndodhur kryesisht në vende jo-demokratike apo diktatoriale dhe nuk ka rezultuar i suksesshëm.
Alternativa më efikase dhe më pak ndërhyrëse nga shteti
Po, ekzistojnë alternativa më efikase. Roli i shtetit në ekonomi duhet të jetë sa më i vogël, duke lehtësuar bërjen e biznesit, ulur burokracinë dhe taksat (roli i mbështetësit të sipërmarrjes së lirë), ose duke nxitur dhe mbrojtur konkurrencën e lirë mes aktorëve në treg (roli i arbitrit të paanshëm).
Vetëm një konkurrencë e lirë dhe e ndershme mes aktorëve të tregut rrit efikasitetin e alokimit të burimeve, duke reduktuar kostot për qytetarët dhe duke ndikuar pozitivisht në mirëqenien e tyre.
Gjithashtu, duke qenë mbështetës dhe garantues i konkurrencës, Shteti duhet të mbrojë interesat e konsumatorëve, apo të mundësojë funksionimin bazik të sektorëve ku kapitali privat nuk sheh përfitime të mëdha për të hyrë menjëherë (si diplomacia, gjyqësori, mbrojtja kombëtare etj. – të njohura si “monopole natyrore”).
“`