Për paga, fitime, apo taksa, si ndahet vlera e shtuar në ekonomi
Një analizë mbi shpërndarjen e Vlerës së Shtuar në ekonominë shqiptare tregon se në vitin 2023, mbi 40% e saj u shpërnda për pagat e punonjësve, 40.7% u nda në formën e fitimeve dhe 19.2% shkuan për taksa dhe amortizim.
Industria dhe turizmi shpërndajnë më shumë për pagat, ndërsa ndërtimi, tregtia dhe energjia dominohen nga fitimet, kryesisht për shkak të kostove më të ulëta të punës. Nga Vlera e Shtuar, bizneset shqiptare shpërndajnë më shumë si fitime, ndërsa në vendet e Bashkimit Europian (BE) më shumë shkon për pagat e punonjësve dhe taksa.
### Ndarja e Vlerës së Shtuar në Ekonomi
Ndarja e Vlerës së Shtuar në ekonomi është një tregues domethënës për të kuptuar se kush përfiton realisht nga rritja ekonomike – punonjësit, bizneset apo shteti. Vlera e Shtuar mat kontributin që një biznes i jep një produkti gjatë procesit të prodhimit, përtej kostove të materialeve të blera nga jashtë. Për shembull, në prodhimin e një shisheje me lëng, ku kostot e jashtme (frutat, shishet plastike, etiketa) janë 55 lekë dhe çmimi me shumicë i produktit final është 100 lekë, diferenca prej 45 lekësh përfaqëson Vlerën e Shtuar. Kjo Vlerë e Shtuar më pas shpërndahet mes pagave të punonjësve, fitimeve të biznesit dhe detyrimeve tatimore.
Në Shqipëri, struktura e shpërndarjes së Vlerës së Shtuar ka qenë historikisht e ndryshme nga ajo e vendeve të BE-së, me një pjesë më të ulët për pagat dhe një peshë më të lartë për fitimet.
Një analizë e revistës “Monitor” mbi shpërndarjen e Vlerës së Shtuar në ekonominë shqiptare për periudhën 2010 – 2023, e cila përfshin tre komponentë kryesorë (shpenzimet e personelit, fitimi neto/humbjet dhe taksat neto), ofron këto të dhëna:
* **Në vitin 2023:** Vlera e Shtuar ishte 956 miliardë lekë.
* 383 miliardë lekë (40.1%) shkuan për pagat e punonjësve.
* 390 miliardë lekë (40.7%) u nda në formën e fitimeve.
* 183 miliardë lekë (19.2%) shkuan për taksa dhe amortizim.
Vitet e fundit tregojnë se pesha e shpenzimeve për personelin është rritur vazhdimisht, nga rreth 29% në vitin 2010 në mbi 40% në vitin 2023. Megjithatë, ky nivel mbetet më i ulët se mesatarja e BE-së, ku kompensimi i punës shpesh zë 47–55% të Vlerës së Shtuar.
Në të kundërt, pesha e fitimit neto është shumë më e lartë në Shqipëri se në vendet e BE-së dhe pëson luhatje të forta ndër vite. Në BE, marzhet e fitimit janë zakonisht më të qëndrueshme dhe më të ulëta (shpesh 20–25% të Vlerës së Shtuar), ndërsa në Shqipëri ato variojnë nga 45% në vitin 2010 në 40.7% në vitin 2023.
Pjesa e taksave neto ka rënë dukshëm në Shqipëri, nga rreth 26% në vitin 2010 në rreth 19% në vitin 2023. Në BE, taksat neto ndaj Vlerës së Shtuar kanë peshë më të lartë (25–30%), duke reflektuar sisteme fiskale më të konsoliduara. Rënia e peshës së taksave në Shqipëri tregon uljen e barrës fiskale në ekonominë reale, si për shkak të ndryshimeve të politikave, ashtu edhe për shkak të informalitetit dhe strukturës së taksave indirekte.
### Shpërndarja e Vlerës së Shtuar sipas Sektoreve Ekonomikë
Ekonomia shqiptare ka kaluar një proces rritjeje, formalizimi dhe ristrukturimi, por ende mbetet larg modelit të Bashkimit Europian. Pesha e shpenzimeve të personelit është rritur në pothuajse të gjithë sektorët, një shenjë e rritjes së pagave dhe mungesës së fuqisë punëtore. Megjithatë, kjo rritje nuk vjen gjithmonë nga produktiviteti i lartë, por nga presione të tregut, emigrimi dhe modeli ekonomik i bazuar te puna manuale.
Eksperti i ekonomisë Selami Xhepa thekson se ekonomia shqiptare është bazuar te një model me krah të lirë pune, çka reflektohet edhe në ndarjen e Vlerës së Shtuar. Ai sugjeron se bizneset duhet të rimodelojnë politikat për burimet njerëzore, duke i parë pagat si investim, jo si shpenzim.
#### Industria Përpunuese
Vlera e Shtuar në sektorin e industrisë përpunuese arriti 124 miliardë lekë në vitin 2023, ku më shumë se gjysma (rreth 55%) u shpërnda për pagat e punonjësve. Kjo peshë ka treguar një trend rritës, nga rreth 42% në 2010 në mbi 55% në 2023. Rritja graduale e pagave dhe mungesa e fuqisë punëtore kanë kontribuar në këtë rritje.
Florian Zekja, nga Shoqata ProEksport, thekson se në njësitë e vogla, veçanërisht te kontraktorët, pesha e pagave arrin deri në 80%. Ai shton se produktiviteti i ulët dhe orientimi te krahu i lirë i punës rrisin këtë peshë, dhe me rritjen e pagës minimale dhe mungesën e fuqisë punëtore, pesha e pagave do të rritet më tej, duke shkaktuar falimentimin e shumë bizneseve.
Fitimi neto mbetet komponenti më i paqëndrueshëm. Në vitet 2010–2012, fitimet përbënin 27–34% të Vlerës së Shtuar, por në vitet 2013–2014 sektori pësoi rënie, me norma negative fitimi. Pas vitit 2015, fitimet u rimëkëmbën, duke u stabilizuar në 21–33% deri në vitin 2022, ndërsa në vitin 2023 shënuan një ulje në 28.7%.
Pesha e taksave neto ka lëvizur në kah të kundërt. Në vitet 2010–2014, taksat zinin një peshë të lartë (mbi 60% në 2013–2014 për shkak të humbjeve), ndërsa pas vitit 2015 ranë në intervalin 18–28%, dhe në vitin 2023 zbritën në 16.1%.
Në vendet e zhvilluara të BE-së, raportet janë të ndryshme: shpenzimet e personelit përbëjnë 55–70% të Vlerës së Shtuar, fitimet zakonisht lëvizin në intervalin 8–15%, dhe taksat nga 20% deri në 30%.
#### Ndërtimi
Në sektorin e ndërtimit, Vlera e Shtuar ishte 111.9 miliardë lekë në vitin 2023, ku 40.6% u nda për fitim, 33.6% për paga dhe 25.7% për tatime e taksa. Pesha e shpenzimeve të personelit ishte relativisht e ulët në vitet 2010–2017 (rreth 26–30%), por u rrit gradualisht në 34% në vitin 2023, duke reflektuar mungesën e fuqisë punëtore dhe rritjen e pagave.
Fitimi neto ka qenë komponenti domethënës, duke zënë mbi 50% në vitin 2010 dhe duke u stabilizuar në intervalin 31–40% në vitet 2017–2023. Megjithatë, ky nivel mbetet shumë i lartë krahasuar me vendet europiane, ku fitimet zakonisht janë më të ulëta (8–15%). Fitimet relativisht të larta në Shqipëri tregojnë çmime të larta të apartamenteve dhe kërkesë të qëndrueshme.
Taksat neto kanë shfaqur luhatshmëri të madhe, duke u ulur në 12–20% në vitet 2015–2016 dhe duke u rritur në mbi 39% në 2017–2018. Pas vitit 2019, pesha e taksave ra sërish në intervalin 25–33%.
Në vendet e BE-së, pesha e shpenzimeve të personelit në ndërtim shkon nga 45% deri në 55%, fitimet nga 8% deri në 15%, dhe taksat nga 20% deri në 30%. Sektori shqiptar i ndërtimit karakterizohet nga fitime të larta, kosto pune më të ulëta dhe një peshë relative më të dobët të rregullimit fiskal, duke e larguar atë nga modeli europian.
#### Tregtia
Në sektorin e tregtisë, gati gjysma e Vlerës së Shtuar shkon për fitime. Në vitin 2023, vlera e shtuar ishte 210 miliardë lekë, ku 38% u nda për pagat, 48% për fitime dhe rreth 14% për taksa.
Pjesa e shpenzimeve të personelit në Vlerën e Shtuar në tregti mbetet përgjithësisht e ulët gjatë viteve 2010–2023. Në BE, shpenzimet e personelit në tregti zakonisht zënë 50% deri në 65% të Vlerës së Shtuar. Tregtia në vendet europiane është një sektor me intensitet të lartë pune, të formalizuar, me paga më të larta dhe një pjesë të madhe të shpenzimeve për trajnimin e stafit. Në Shqipëri, pavarësisht rritjes së pagave, sektori karakterizohet nga paga të ulëta, punësim informal dhe mbështetje te puna sezonale.
Fitimi neto përbën pjesën më të madhe të Vlerës së Shtuar, duke arritur nivele mbresëlënëse si 54% në 2010 dhe 58% në 2016, ndërsa vitet e fundit luhatet midis 49% dhe 53%. Këto janë nivele jashtëzakonisht të larta krahasuar me BE-në, ku fitimet janë në intervalet 10% deri në 20%. Marzhet e larta të fitimit në Shqipëri tregojnë për një treg më pak konkurrues, çmime më të larta, informalitet dhe një strukturë që lejon fitime më të mëdha.
Pjesa e taksave neto është e ulët dhe e paqëndrueshme, duke u lëkundur nga 43% në 2012 në nivele minimaliste si 8–12% në shumicën e viteve pas pandemisë. Në BE, taksat dhe kontributet në tregti zakonisht zënë nga 20% deri në 30%. Tregtia shqiptare karakterizohet nga fitime shumë më të larta se mesatarja europiane, kosto pune relativisht të ulëta dhe barrë tatimore më të vogël.
#### Energjia
Sektori i energjisë elektrike, ujit dhe gazit është i ndikuar nga ciklet klimatike dhe çmimet në tregjet ndërkombëtare. Në vitin 2023, Vlera e Shtuar ishte 101 miliardë lekë, ku 57% u shpërnda për fitim, 21.9% për pagat dhe 20% për taksat.
Pesha e pagave ka pasur ulje-ngritje, ndërsa në BE, shpenzimet e personelit janë më të qëndrueshme (25–35%) dhe sektori është më i stabilizuar. Shqipëria ka regjistruar humbje të mëdha në vitet 2011–2013, pasojë e krizës, borxheve dhe çrregullimeve financiare. Sektori filloi të rikuperohet nga viti 2015 e në vazhdim.
Në BE, bizneset ndajnë mesatarisht 5-15% të Vlerës së Shtuar për fitime, sepse sektori është më i rregulluar dhe më pak i ekspozuar ndaj përkeqësimeve klimatike. Pesha e taksave neto në Shqipëri paraqet luhatshmëri të skajshme, ndërsa në BE është më e qëndrueshme (20–30%).
#### Turizmi
Hoteli-restorantet, pas industrisë përpunuese, ndajnë më shumë nga Vlera e Shtuar për pagat, pasi aktiviteti bazohet kryesisht te personeli. Në vitin 2023, Vlera e Shtuar ishte 58.6 miliardë lekë, ku 43.5% shkoi për pagat, 39% për fitime dhe 17.3% për taksa.
Në vitet 2010–2016, pjesa më e madhe e Vlerës së Shtuar shkonte te fitimi neto (mbi 40%), dukshëm më e lartë se mesatarja e BE-së (25–35%). Pas vitit 2016, ndryshimi u theksua me rritjen e kostove të punës dhe formalizimin më të lartë, duke e bërë sektorin më pak fitimprurës. Gjatë pandemisë, fitimi neto u rrit artificialisht për shkak të rënies së aktivitetit.
Në periudhën 2022–2023, sektori hyri në një fazë stabilizimi, me peshën e pagave rreth 42–43% dhe fitimin rreth 39%. Krahasuar me BE-në, Shqipëria vijon të ketë marzhe fitimi më të larta, lidhur me strukturën specifike të tregut, madhësinë më të vogël të bizneseve, koston ende më të ulët të punës dhe informalitetin. Pesha e taksave neto është dukshëm më e ulët se në BE (13–18% në Shqipëri, krahasuar me 20–30% në BE).
#### Transporti, Informacioni dhe Komunikimi (TIK)
Ky sektor ka shënuar një ndryshim të dukshëm në shpërndarjen e Vlerës së Shtuar. Në fillim të dekadës, pesha e shpenzimeve të personelit ishte e ulët (rreth 26–27%), duke u dalluar nga mesatarja e BE-së (45–55%). Shqipëria ishte në fazën e parë të rritjes së industrisë digjitale, me paga të ulëta.
Pesha e shpenzimeve të personelit është rritur ndjeshëm, duke kaluar nga 35–36% në 2013–2014 në mbi 40–45% pas vitit 2018, duke arritur rreth 42% në vitin 2023, shumë pranë mesatares së BE-së. Kjo rritje lidhet me nevojat e larta për aftësi, mungesën e profesionistëve dhe rritjen e pagave.
Pjesa e fitimeve ka pësuar luhatje, por mbetet e lartë (mbi 39% në vitin 2023), më shumë se nivelet e BE-së (rrallë i kalon 20–25%). Kjo diferencë shpjegohet me konkurrencën më të ulët dhe rregullimin më pak të tregut në Shqipëri.
Pesha e taksave neto është dukshëm më e lartë se në sektorin e turizmit dhe shumë pranë strukturës fiskale të BE-së. Vitet 2013–2018 treguan nivele të larta taksash (44–51%), duke tejkaluar madje mesataren europiane. Pas vitit 2019, pesha e taksave ra ndjeshëm (23–35%), më pranë niveleve tipike europiane (20–30%).
#### Shërbimet
Në sektorin e shërbimeve, shpërndarja e Vlerës së Shtuar po i afrohet gradualisht Bashkimit Europian, por me dallime. Në vitin 2023, Vlera e Shtuar ishte 115 miliardë lekë, ku 42% u shpërnda për pagat, 34.4% për fitime dhe 23.7% për taksa.
Rreth viteve 2010–2012, shpenzimet e personelit zinin rreth 40–41%, më të ulëta se mesatarja e BE-së, për shkak të pagave të ulëta. Pas vitit 2014, pesha e shpenzimeve të personelit u rrit dukshëm, duke arritur kulmin mbi 58% në 2017–2018, pranë dhe mbi nivelin europian në disa segmente, sidomos në aktivitetet që kërkojnë kapital njerëzor të kualifikuar. Kjo rritje përputhet me zhvillimet në treg, rritjen e pagave, emigrimin e profesionistëve dhe konkurrencën për talente.
Pjesa e fitimeve ka pësuar luhatje, duke qenë mbi 40% në vitin 2010 dhe duke u rikthyer në nivele mbi mesataren europiane pas vitit 2015, falë rritjes së produktivitetit dhe zgjerimit të bizneseve.
Pesha e taksave erdhi në ulje gjatë dekadës, nga mbi 18% në vitin 2010 në 14–17% pas vitit 2020. Në vendet e BE-së, ky tregues zakonisht varion 15–25% me stabilitet më të madh. Sektori shqiptar i shërbimeve po bëhet i ngjashëm me BE-në në aspektin e kostove të punës, por mbetet më i paqëndrueshëm në marzhe fitimi dhe kontributin fiskal krahasuar me tregjet europiane. Shqipëria ka ruajtur fitime më të larta se BE në disa vite.