“`html
Presioni për votën: Si u eksportua sistemi i patronazhimit drejt diasporës në Perëndim
Në prag të zgjedhjeve të 11 majit, Leonardi*, një shqiptar që jeton në Perëndim, mori një mesazh nga Shqipëria me kërkesën për të votuar Partinë Socialiste. Për 50-vjeçarin, i cili u largua nga Shqipëria gati 30 vjet më parë, vota përfaqëson një histori familjare të dhimbshme, të lidhur me komunizmin dhe largimin e gjyshit të tij. Ndryshe nga ai, djali i xhaxhait të tij mbeti në Shqipëri dhe ndërtoi një karrierë si nëpunës publik.
Edhe pse Shqipëria mundësoi për herë të parë votën e diasporës në zgjedhjet parlamentare të 11 majit 2025, shumë emigrantë nuk arritën ta ushtronin të drejtën e tyre lirshëm. Dhjetëra votues të diasporës raportuan se kishin marrë telefonata dhe mesazhe nga prindër, të afërm në administratë apo miq në Shqipëri, që i bënin presion për të votuar Partinë Socialiste. Të tjerë përshkruan forma indirekte ndikimi, si aplikacione jozyrtare për regjistrim apo telefonata nga shtabet elektorale që keqpërdorën të dhënat e tyre personale.
Dëshmitë sugjerojnë se sistemi i patronazhimit u zgjerua përtej kufijve të vendit në këto zgjedhje, duke shfrytëzuar punonjësit e administratës publike dhe lidhjet e tyre familjare në diasporë. Të dhënat nga një pyetësor online tregojnë se mbi 38% e votuesve u përballën me një formë presioni për të orientuar votën e tyre.
“Sistemi patronazhist pati të njëjtin efekt si brenda ashtu edhe jashtë vendit,” shpjegon Afrim Krasniqi, drejtues i Institutit për Studime Politike. “Vendi i punës, karriera, aksesi në shërbime shtetërore apo statusi social i familjes ishin në fokus.” Ai shton se vota e diasporës, në vend që të forconte praktikën e zgjedhjeve demokratike, legjitimoi status quo-n.
Këshilli i Ministrave dhe drejtuesi politik i Partisë Socialiste për Diasporën, Taulant Balla, nuk iu përgjigjën pyetjeve të BIRN.
Efekti domino
Pas rënies së regjimit komunist, zgjedhjet parlamentare të 11 majit 2025 shënuan për herë të parë votën e diasporës. Rreth 246 mijë shqiptarë jashtë kufijve u regjistruan dhe gati 200 mijë votuan. Edhe pse u konsiderua si risia kryesore, vota e diasporës ndoqi të njëjtin trend si brenda vendit, madje me një përqindje më të lartë në favor të Partisë Socialiste.
Përfaqësuesit e opozitës dhe vëzhguesit e sistemit zgjedhor shpjegojnë këtë rezultat me taktikën e mazhorancës për të ngritur një sistem patronazhimi edhe përtej kufijve, duke ushtruar presion ndaj punonjësve të administratës për të siguruar vota nga familjarët dhe miqtë e tyre në diasporë.
Ted Kopliku, koordinator i diasporës për Partinë Demokratike në Shkodër, raportoi se shumë punonjës të administratës ishin nën presion për të siguruar vota. Ai përmendi një aplikacion të Partisë Socialiste, të quajtur “Vendi im”, ku nëpunësit publikë regjistronin emrat e personave që u kishin premtuar votën, duke përdorur të dhëna personale shtetërore.
Florian Haçkaj, bashkëdrejtues i lëvizjes “Diaspora për Shqipërinë e Lirë”, konfirmoi presionin e gjithëpërhapur, duke theksuar vështirësinë e denoncimit të këtyre rasteve për shkak të lidhjeve familjare dhe frikës nga humbja e vendit të punës. Lëvizja denoncoi dy raste në Prokurorinë e Posaçme, lidhur me listat e plotësimit të votave në Bashkinë e Lushnjes dhe me ndërtimin e kishës së Vermoshit në këmbim të votave.
Ermal Hasimja, pedagog dhe studiues i shkencave politike, theksoi se në zgjedhjet e 11 majit munguan garancitë për numërimin e saktë të votës së diasporës, ndërsa theksoi se angazhimi i patronazhistëve dhe presioni i familjarëve të punësuar në administratë ishin shqetësues.
Presioni për votën
Komisioneri i Zgjedhjeve, Ilirian Celibashi, gjatë numërimit të votave të diasporës. Foto: LSA.
Raporti i misionit vëzhgues të OSBE-ODIHR për zgjedhjet e 11 majit vërejti përdorimin e administratës publike për mbledhjen e votave dhe presion ndaj votuesve, sidomos punonjësve publikë.
Shumë emigrantë shqiptarë provuan shijen e hidhur të presionit. Xhenis Shehu, studiuese politike, u targetua me një mesazh intimidues për të votuar Partinë Socialiste, duke u ndjerë e fyer. Sokoli*, emigrant në Gjermani, u shpreh i frustruar nga telefonatat e shpeshta nga prindërit e tij, të cilët ishin kontaktuar nga persona të njohur që kërkonin me ngulm që ai të votonte PS, për shkak të frikës së hakmarrjes ndaj biznesit të tyre.
Besa, nga Britania e Madhe, raportoi për telefonata dhe mesazhe nga numra të panjohur, disa me logon e Partisë Socialiste, duke i kërkuar konfirmimin e votës. Ajo dorëzoi një ankesë në KQZ për shkelje të të dhënave personale, por mori një përgjigje zhgënjyese.
Megjithatë, jo të gjithë emigrantët kishin përshtypje negative. Kelvin Zifla, rezident në Austri, tha se kishte votuar i lirë, ndonëse kishte dëgjuar nga të tjerë për presion. Luan Zyka, që jeton prej 20 vitesh në Greqi, theksoi se nuk ishte kontaktuar askush, duke u shprehur se ikja e tij ishte protestë ndaj politikës dhe mentalitetit shqiptar.
‘Partia ka punuar për ty’
Para zgjedhjeve, qindra punonjës të administratës udhëtuan drejt diasporës për të mobilizuar mbështetësit. Një zyrtar në Bashkinë e Matit, duke folur në kushtet e anonimatit, tregoi se udhëtonte çdo fundjavë drejt Athinës për të mobilizuar komunitetin e Matit atje, pas një urdhri të eprorit të tij: “Partia ka punuar për ty, tani është radha t’ia kthesh me vota”. Ai ngriti një shtab elektoral me ndihmën e të afërmve, duke pohuar se kishte ndihmuar qindra emigrantë të regjistroheshin, por jo të orientonin votën e tyre.
*Emrat e zgjedhësve u ndryshuan me kërkesën e tyre për të mbrojtur anonimatin.
“`