A mund të jenë pasojat më të ashpra se në krizën e vitit 2022?
Për të krahasuar efektet që një krizë gjeopolitike mund të ketë mbi inflacionin dhe tregun financiar, shembulli më i fundit është ai i vitit 2022. Shpërthimi i luftës në Ukrainë shkaktoi një rritje të fortë të inflacionit pothuajse në të gjithë ekonominë globale.
Megjithatë, duhet theksuar se tendenca e rritjes së inflacionit kishte filluar para konfliktit. Kjo ishte si pasojë e rritjes së fortë të kërkesës pas pandemisë dhe vështirësive në zinxhirin global të furnizimit, të cilat bënë që oferta të mos i përgjigjej dot plotësisht kërkesës në rritje. Megjithatë, lufta në Ukrainë solli një kërcim të menjëhershëm të inflacionit.
Konflikti nisi në shkurtin e vitit 2022, dhe menjëherë, në mars, inflacioni në Shqipëri u rrit nga 3.9% në 5.7%. Inflacioni arriti kulmin në tetor 2022, duke prekur nivelin 8.3%. Më pas, ai ra gradualisht deri në fillim të vitit 2024, kur zbriti nën objektivin prej 3% të Bankës së Shqipërisë.
Banka e Shqipërisë reagoi me rritje të njëpasnjëshme të normës bazë të interesit. Nga marsi 2022, norma bazë u rrit nga 0.5% në një maksimum prej 3.25% në nëntor 2023. Ulja e normave filloi në korrik 2024 dhe vazhdoi gradualisht deri në korrik 2025, duke arritur nivelin aktual prej 2.5%.
Yield-et e bonove 12-mujore filluan të rriten në mars 2022, duke ndjekur normën bazë të interesit, por me një amplitudë më të madhe, duke reflektuar panikun në treg. Mes marsit dhe nëntorit 2022, yield-i mesatar i ponderuar i bonove 12-mujore u rrit nga 1.62% në 5.83%. Ndërkohë që norma bazë u rrit me 2.25 pikë përqindje, yield-i i bonove u rrit me 4.2 pikë përqindje, duke treguar kufizimet e tregut financiar të brendshëm.
Pas nëntorit 2022, yield-et u korrigjuan gradualisht deri në fund të vitit 2023, duke arritur nivelin 3.1%. Mes nëntorit 2023 dhe majit 2024 pati një tjetër cikël të shkurtër rritjeje, në përmasa më të vogla, deri pranë nivelit 3.7%. Që atëherë, yield-et e bonove kanë pësuar një rënie pothuajse të pandërprerë deri në fillim të këtij viti.
Rritja e normave të interesit pati pasoja edhe në ritmet e kreditimit të ekonomisë. Nga mesi i vitit 2022 deri në mesin e vitit 2023, portofoli i kredisë për ekonominë hyri në një fazë stanjacioni. Pas qetësimit të tregut nga inflacioni, nga gjysma e dytë e vitit 2023, kreditimi filloi një cikël të rritjes së shpejtë me ritme dyshifrore deri në muajt e parë të vitit 2026.
Një efekt i ngjashëm u konstatua edhe në ecurinë e depozitave të publikut. Ato kaluan një fazë stanjacioni mes fillimit të vitit 2022 dhe mesit të vitit 2023. Kjo mund të shpjegohet pjesërisht me efektet e inflacionit, por edhe me joshjen nga yield-et e larta të instrumenteve të borxhit të qeverisë, të cilat i shtynë individët dhe subjektet të tërhiqnin depozitat për t’i investuar në bono dhe obligacione. Megjithatë, rënia graduale e yield-eve bëri që depozitat të ktheheshin në rritje në pjesën e dytë të vitit 2023.
Kriza inflacioniste e vitit 2022 dhe shtrenjtimi i mallrave të importuara nuk sollën zhvlerësim të Lekut në kursin e këmbimit. Kursi pati vetëm një goditje të shkurtër paniku në fillim të marsit 2022, kur Euro u rrit nga 121 lekë në 127 lekë në harkun e pak ditëve. Por, me ndërhyrjen e Bankës së Shqipërisë, kursi pësoi menjëherë rënie. Përtej luhatjeve të vogla, tendenca rënëse vazhdoi deri në korrik 2023, kur kursi arriti vlerën e 100 lekëve. Pas një goditjeje kalimtare të shkaktuar nga rritja afatshkurtër e kërkesës, e cila e ngriti përkohësisht deri në 110 lekë, kursi u kthye në një tendencë të vazhdueshme rënëse që nga vjeshta e vitit 2023, duke zbritur nën kufirin e 96 lekëve.
Lufta në Ukrainë solli goditje të gjera mbi çmimet e mallrave, pasi rajoni i përfshirë ishte një furnizues i rëndësishëm për produktet energjetike dhe ushqimore, sidomos drithërat. Në rastin e krizës në Lindjen e Mesme, efektet direkte po shtrihen kryesisht te produktet energjetike. Për këtë arsye, përcjellja te inflacioni i produkteve dhe shërbimeve të tjera mund të jetë më graduale dhe më e shtrirë në kohë. Nga ana tjetër, edhe stabilizimi dhe potencialisht rënia e çmimeve mund të ketë një cikël më të gjatë.