“`html
Ekonomia e Iranit në prag të greminës për shkak të luftës
Ekonomia e Iranit prej vitesh përballet me sfida të shumta, duke përfshirë sanksionet ndërkombëtare dhe keqmenaxhimin administrativ. Megjithatë, situata është përkeqësuar ndjeshëm pas sulmeve të Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit, të cilat filluan më 28 shkurt.
Infrastruktura, e cila ishte tashmë në gjendje të rënduar, u bë shënjestër e sulmeve, duke rezultuar në daljen jashtë funksioni të fabrikave dhe uzinave të çelikut, si dhe duke lënë të papërdorshme ura dhe porte. Situata u bë edhe më e rëndë me goditjen e objekteve të naftës dhe gazit. Për më tepër, bllokada aktuale amerikane ndaj porteve iraniane ka ndërprerë pothuajse plotësisht burimin kryesor të të ardhurave të Teheranit: eksportin e naftës.
Me monedhën kombëtare në nivele historikisht të ulëta kundrejt dollarit dhe ndërprerjen e internetit, e cila ka paralizuar aktivitetin e bizneseve, analistët vlerësojnë se ekonomia e Iranit ka hyrë në një territor të panjohur.
Jason Tuvey, zëvendëskryeekonomist për tregjet në zhvillim në Capital Economics, theksoi: “Nëse regjimi nuk kërkon lëshime nga SHBA-ja për heqjen e bllokadës, ekonomia do të mbetet jashtëzakonisht e dobët.” Ai shtoi se gjithçka varet nga niveli i dhimbjes ekonomike që regjimi iranian është i gatshëm ta përballojë për të arritur synimet e veta ushtarake dhe gjeopolitike.
Situata është përkeqësuar aq shumë sa zyrtarët e lartë nuk mund ta mohojnë më dëmin. Guvernatori i Bankës Qendrore të Iranit, Abdolnaser Hemmati, i ka kërkuar presidentit Masud Pezeshkian të marrë masa urgjente për stabilizimin e ekonomisë, duke përfshirë rivendosjen e qasjes së plotë në internet dhe arritjen e një marrëveshjeje paqeje me Uashingtonin.
Zëdhënësja e Qeverisë, Fatemeh Mohajerani, vlerësoi se dëmet e përgjithshme në infrastrukturë dhe në pronat e banimit e tregtare nga lufta arrijnë në 270 miliardë dollarë. Kjo shifër është nëntë herë më e lartë se i gjithë buxheti publik i Iranit për vitin 2025 dhe përafërsisht 60% e prodhimit ekonomik të vendit.
Zyrtarët iranianë vlerësojnë se kostot e rindërtimit do të arrijnë rreth 300 miliardë dollarë vetëm për infrastrukturën civile, ndërsa kostot e tjera do të vijnë nga ndërprerjet ekonomike, si humbja e bizneseve dhe nevoja për rritje të pagesave sociale.
Sipas Gholamhossein Mohammadi, zëvendësministër i Punës në Iran, vlerësimet paraprake tregojnë se konflikti ka çuar në humbjen e më shumë se një milion vendeve të punës dhe ka lënë dy milionë njerëz të papunë drejtpërdrejt ose tërthorazi.
Tregu i punës në Iran është përkeqësuar edhe më tej. Pranvera tradicionalisht është sezoni kulmor i punësimit, ku një muaj tipik pranvere prodhon rreth 65.000 vende të lira pune. Këtë vit, vendet e reja të punës kanë rënë me 80%. Për çdo pesë vende pune që hapeshin pranverën e kaluar, katër tani janë zhdukur.
Kërkesat për punë janë gjithashtu në nivele rekord. Më 5 maj, platforma e punësimit Jobvision regjistroi një rekord ditor prej 318.000 CV të dorëzuara nga punëkërkuesit, 50% më shumë se rekordi i mëparshëm. Hendeku midis atyre që kërkojnë punë dhe vendeve të hapura të punës nuk ka qenë kurrë më i madh.
Shkatërrimi i ekonomisë është përkeqësuar nga ndërprerja e internetit nga shteti, tani në ditën e 66-të. Kjo ndërprerje i kushton ekonomisë digjitale të Iranit midis 30 dhe 80 milionë dollarë çdo ditë, duke shkatërruar tregtinë elektronike, logjistikën dhe sektorin e teknologjisë, pa përmendur sipërmarrësit e vegjël, bizneset e të cilëve janë ndalur plotësisht.
Unioni i Prodhimit dhe Publikimit të Përmbajtjes, që përfaqëson bizneset në hapësirën digjitale, ka bërë thirrje për qasje të sigurt në internet për iranianët. Në një deklaratë të formuluar me kujdes më 4 maj, unioni theksoi se, megjithëse mbështet vendimet e Qeverisë në kushte emergjente, çdo politikë duhet të zhvillohet me pjesëmarrjen e sektorit privat. “Jeta e miliona iranianëve e ndërtuar mbi baza digjitale nuk duhet të bëhet lodër e interesave përçarëse politike,” thuhej në deklaratë.
Riali iranian ka rënë ndjeshëm. Monedha tani tregtohet rreth 1.9 milionë riali për një dollar në tregun e lirë, më shumë se dyfishi i vlerës së saj një vit më parë. Të ardhurat nga nafta janë ndalur nga bllokada detare amerikane dhe bizneset nuk janë në gjendje të gjenerojnë të ardhura të tatueshme, duke lënë Qeverinë përballë një krize strukturore financimi.
Dalga Khatinoglu, ekspert i energjisë për Iranin, tha se Irani do të duhet ta ulë prodhimin e naftës dhe gazit nëse bllokada vazhdon, pasi po i mbaron kapaciteti i magazinimit. Ai vlerëson se nëse bllokada amerikane vazhdon edhe për një muaj tjetër, prodhimi i naftës në Iran do të bjerë për 1.2 milion fuçi në ditë. “Kjo do të jetë shumë e dhimbshme për Iranin,” tha Khatinoglu.
Pasojat fiskale shtrihen përtej humbjes së prodhimit. Ekonomisti iranian, Majid Salimi Borujeni, paralajmëroi se çdo rritje e të ardhurave nga nafta për shkak të çmimeve më të larta gjatë mbylljes së Ngushticës së Hormuzit është e përkohshme dhe se kostot e rindërtimit pas luftës do ta tejkalojnë shumë atë. Me mungesë burimesh të besueshme të të ardhurave, ai argumentoi se financimi monetar i deficitit – praktikisht shtypja e parave – mund të jetë e vetmja rrugë e mbetur, një rrugë që rrezikon të përshpejtojë inflacionin, i cili tashmë ka kaluar mbi 70%.
“`