Me kënaqësi do ta analizoj dhe rishkruaj artikullin tuaj. Duke u bazuar në rregullat e sigurisë, kam vlerësuar përmbajtjen dhe nuk kam hasur elementë që kërkojnë modifikim për gjuhë urrejtjeje, dhunë, diskriminim, përmbajtje eksplicite apo përmendje të ndjeshme.
Ja artikulli i rishkruar në shqip standard, me përmirësime në qartësi dhe rrjedhshmëri:
Nuk çalojnë autobusët nga POS-i
Një sondazh i revistës “Monitor”, i realizuar një vit më parë mbi transportin publik në kryeqytet, dha një sinjal të qartë: qytetarët nuk janë kundër autobusit. Ata janë kundër mënyrës se si ai funksionon. Plot 84% e të anketuarve e vlerësonin transportin publik si të dobët, ndërsa një pjesë e konsiderueshme deklaronin se do të hiqnin dorë nga përdorimi i makinës personale nëse Tirana do të kishte një sistem publik funksional, të rregullt dhe dinjitoz.
Ky është ndoshta treguesi më domethënës për debatin që duhet të bëjmë sot. Në një qytet të mbytur nga trafiku, ku çdo ditë humben orë të tëra në lëvizje, transporti publik nuk është thjesht çështje autobusi. Është çështje ekonomie, produktiviteti, cilësie jete dhe zhvillimi urban. Një sistem funksional do të shërbente si stimuul më i madh për të ulur përdorimin e makinave private dhe për të lehtësuar trafikun kronik të qyteteve tona.
Paradoksi është se shqiptarët, edhe pse përballen me një nga sistemet më pak të modernizuara në Europë, janë ndër përdoruesit më të mëdhenj të transportit publik. Sipas të dhënave të Eurostat, Shqipëria është e treta në Europë për përdorimin më të lartë të transportit publik. Por kjo nuk vjen si rezultat i një infrastrukture moderne apo zgjedhjeje komode. Përkundrazi, vjen nga mungesa e alternativave. Shqipëria nuk ka metro, nuk ka tramvaj, ndërsa sistemi hekurudhor praktikisht është jashtë funksionit. Për shumë qytetarë, autobusi mbetet i vetmi opsion.
Në këtë realitet erdhi edhe vendimi i fundit i qeverisë për vendosjen e pagesave pa para në dorë (cashless) me POS në disa sektorë të ekonomisë, përfshirë transportin publik. Në parim, nisma duhet përshëndetur. Formalizimi i pagesave, reduktimi i përdorimit të parave të kesh-it dhe lehtësimi për turistët janë hapa pozitivë dhe të domosdoshëm për një ekonomi që kërkon të afrohet me standardet europiane.
Por problemi nis kur modernizimi reduktohet vetëm te pajisja. Operatorët e transportit publik reaguan menjëherë, duke kërkuar shtyrjen e afatit për POS-et dhe duke paralajmëruar vështirësi praktike në zbatim. Administrata tatimore u tërhoq pjesërisht, duke deklaruar se nuk do të ketë penalitete të menjëhershme. Dhe këtu lind pyetja thelbësore: a është vërtet problemi kryesor i transportit publik shqiptar mungesa e POS-it?
Sepse Shqipëria vazhdon të jetë ndër të paktat vende në Europë ku në autobus ende qarkullon faturinoja që pret biletën me dorë. Nuk ka një sistem të integruar elektronik, nuk ka karta qytetare funksionale, nuk ka abonime inteligjente të lidhura me linjat, nuk ka transparencë mbi kostot e sistemit dhe as një debat serioz nëse çmimi aktual i biletës mbulon realisht shpenzimet e operatorëve.
Në shumë vende të BE-së, modernizimi nuk nisi nga detyrimi për të vendosur një pajisje pagese. Ai nisi nga rikonceptimi i të gjithë sistemit. Në Vjenë, Varshavë apo Pragë, qytetarët përdorin karta të integruara për autobusë, tramvaje, metro dhe trena urbanë. Në Talin të Estonisë, transporti publik për banorët është falas dhe financohet përmes taksave lokale. Në Londër, sistemi funksionon me pagesa të automatizuara dhe tarifa të integruara ditore, por pas dekadash investimesh në infrastrukturë, kontroll dhe menaxhim.
Ndërkohë në Shqipëri, debati po nis nga fundi. Përpara se të diskutojmë POS-et, duhet të diskutojmë çfarë transporti publik duam. A duhet të vazhdojë modeli aktual me autobusë privatë që konkurrojnë për mbijetesë? A duhet subvencionuar më fort transporti publik? A duhet rritur çmimi i biletës për të mbuluar kostot reale dhe për të financuar modernizimin? A duhet krijuar një autoritet i unifikuar metropolitan për transportin?
Pa këto pyetje, POS-i rrezikon të mbetet thjesht një pajisje e vendosur mbi një sistem të vjetër. Në Shqipëri, shpesh tentohet të kalohet direkt te faza “high-tech”, (ashtu siç ndodhi me ministren e parë virtuale në botë, Diellën), por pa ndërtuar më parë themelet bazë të funksionimit (e-Albania sot më shumë nuk punon sesa punon, meqë ra sërish fjala!). Edhe në rastin e transportit publik, kërkohet pagesë digjitale në një sistem që ende nuk ka standardizuar vetveten. Kërkohet modernitet në sipërfaqe, ndërkohë që struktura mbetet primitive. Modernizimi nuk është vendosja e një aparati mbi autobus. Modernizimi është krijimi i një sistemi të tërë që funksionon: me linja efikase, orare të sakta, pagesa të integruara, transparencë financiare, informacion në kohë reale dhe politika që e bëjnë qytetarin të zgjedhë autobusin jo nga halli, por nga komoditeti.