Kriza e pensioneve: pensioni mesatar përbën vetëm 30% të pagës; Shqipëria me normën më të ulët të zëvendësimit në Europë
Sistemi i pensioneve në Shqipëri aktualisht regjistron normën më të ulët të zëvendësimit në të gjithë hapësirën europiane. Kjo situatë nënkupton se pensionistët po përballen me një presion të dyfishtë, si nga rënia e të ardhurave ashtu edhe nga rritja e vazhdueshme e çmimeve.
Të dhënat zyrtare të Eurostat konfirmojnë një tkurrje drastike të këtij treguesi. Raporti i përgjithshëm i zëvendësimit ka rënë nga 0.43 në vitin 2019 në vetëm 0.30 në vitin 2023. Kjo shifër alarmante tregon se pensioni mesatar bruto në vend përfaqëson tashmë vetëm 30% të pagës mesatare të grupmoshës aktive 50-59 vjeç. Ky zhvillim thellon hendekun mes të ardhurave të pensionistëve dhe ritmit më të shpejtë të rritjes së pagave në vend.
Ky nivel e pozicionon Shqipërinë jo vetëm në fund të Ballkanit Perëndimor, por edhe në fund të të gjitha shteteve të Bashkimit Europian. Mesatarja e bllokut të BE-së mbetet e qëndrueshme rreth 0.57 – 0.60 të pagës mesatare. Vendet e rajonit gjithashtu regjistrojnë tregues dukshëm më të lartë: Serbia ka një raport prej 0.48, Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut ruajnë nivele më të favorshme, ndërsa vende si Greqia, Italia dhe Spanja arrijnë vlera nga 0.75 deri në 0.78.
Rënia e paprecedentë në Shqipëri është pasojë direkte e disa faktorëve strukturorë që minojnë skemën e detyrueshme të sigurimeve shoqërore:
- Informaliteti i lartë dhe pagat e padeklaruara: Informaliteti në tregun e punës dhe deklarimi i pagave pjesërisht nën dorë gjatë viteve të punës reduktojnë ndjeshëm bazën e kontributeve dhe, si pasojë, madhësinë e pensionit.
- Formula e ngurtë e indeksimit: Skema shqiptare vuan nga ngurtësia e formulës së indeksimit, e cila nuk ka arritur të përshtatet me rritjen nominale të pagave në sektorin privat.
- Raporti demografik i pafavorshëm: Raporti i pafavorshëm i varësisë demografike, i përkeqësuar nga emigrimi i popullsisë së re dhe plakja e shoqërisë, ushtron presion mbi financat e skemës publike.
Dështimi i qeverisë për të mbrojtur të moshuarit reflekton nënvlerësimin e politikave qeveritare drejt kësaj shtrese. Formula aktuale e indeksimit, e cila bazohet kryesisht te rritja e çmimeve (inflacioni) dhe jo te rritja e pagave, ka ndikuar në zgjerimin e hendekut mes pagave dhe pensioneve. Ndërkohë që qeveria ka ndërmarrë politika për rritjen e pagave minimale dhe mesatare në sektorin publik, skema e pensioneve është lënë në hije me rritje simbolike. Kjo ka bërë që pensionistët të mos përfitojnë nga rritja e përgjithshme e produktivitetit dhe pasurisë kombëtare.
Në vendet e Bashkimit Europian dhe rajonit, qeveritë ndërhyjnë rregullisht me skema shtesë të mbrojtjes sociale. Megjithëse qeveria ka ndërmarrë fushata kundër informalitetit, mungesa e një mekanizmi efikas kontrolli për dekada ka lejuar që punonjës të deklarohen me pagë minimale ndërkohë që pjesa tjetër paguhet nën dorë. Mungesa e vullnetit politik për të ndëshkuar rreptësisht këtë fenomen bën që pensionet e reja të jenë çdo vit më të ulëta, ndërkohë që e kundërta duhet të ndodhte.
Gjithashtu, qeveria ka dështuar të krijojë një mjedis fiskal të besueshëm dhe inkurajues për zhvillimin e fondeve private të pensioneve. Mungesa e reformave për kursimin individual, qoftë të detyrueshëm apo vullnetar, ka lënë të gjithë barrën e sigurimit të jetesës vetëm mbi skemën publike, e cila tani po përballet me probleme strukturore.