Absolutisht! Ja një rishkrim i artikullit tuaj në shqip standard, duke ruajtur kuptimin, tonin dhe stilin origjinal, me përmirësime në qartësi dhe rrjedhshmëri.

“`html

Ushqimi i mërzitshëm dhe pa shije i Europës, krahasuar me pasurinë e aromave shqiptare

Nga Fatos Fico, Ekspert i zhvillimit të qëndrueshëm

Standardet evropiane duket se nuk po arrihen as në kohën shtesë, duke kërkuar një ndryshim radikal të përqasjes nga arritjet e betonit dhe turizmit, drejt një bujqësie prodhuese dhe ushqimi me standarde dhe të përballueshëm.

Për të kuptuar paradoksin e integrimit evropian të Shqipërisë, mjafton të vërejmë mënyrën se si diskutohet për ushqimin. Pak ditë më parë, Kryeministri Rama mblodhi industrinë agro-ushqimore për t’i dhënë një mesazh të qartë nga lart poshtë: koha po mbaron. Jemi në kohën shtesë, nga viti 2030 drejt anëtarësimit të mundshëm në vitin 2035. Brenda pesë minutave, pesë vite shtesë u shtuan, së bashku me “akuzën”: ju jeni ata që po na lëmë jashtë.

Afati i vitit 2030/2035 për përmbushjen e standardeve të Bashkimit Europian u prezantua edhe si një ultimatum mbijetese. “Ata që nuk do të jenë gati,” paralajmëroi ai, “do të përballen me një humnerë falimentimi.” Përtej retorikës dramatike, qeveria, si rrallë herë, ka kuptuar rëndësinë e asaj që kërkohet. Bashkimi Europian nuk bën kompromis me atë që konsumohet. Por, aty ku Kryeministri shfajëson qeverinë dhe ia faturohet koston “neglizhencës alla shqiptarçe”, fshihet realiteti i hidhur në terren.

Problemi themelor nuk është thjesht arritja e standardeve evropiane, por dështimi kronik për të zbatuar qoftë dhe ligjet bazike shqiptare të sigurisë ushqimore. Shembujt e këtij dështimi janë të përditshëm:

• Thertore pa asnjë kontroll veterinar.
• Tregtim mishi në bagazhet e makinave përgjatë rrugëve.
• Qumësht i shitur në bidonë plastikë të përdorur më parë.
• Sasi djathi të dyshuara të prodhuara me vaj palme dhe qumësht pluhur.
• Mungesa e gjurmueshmërisë së tufave, që ende mban gjallë sëmundje si bruceloza.

Të dhënat tregojnë një panoramë edhe më të errët: mbi 26% e mostrave të qumështit në kryeqytet tejkalojnë limitet e BE-së për Aflatoksinën, duke bartur rrezik të lartë toksik, veçanërisht për fëmijët. Ndërkohë, ngarkesa bakteriale në qumështin e tregut informal arrin shifra alarmante prej mbi 1 milion cfu/ml (njësi formuese bakteriale). Për krahasim, standardi i BE-së kërkon që ky nivel të jetë rreptësisht nën 100,000 cfu/ml – një tregues minimal që garanton se qumështi është mjelë me pajisje të pastra dhe është ftohur menjëherë.

As produktet e tokës nuk shpëtojnë. Në tokat bujqësore pranë ish-zonave industriale, si në Elbasan, perimet rriten me nivele nikeli dhe kromi që tejkalojnë normat e OBSH-së. Në zona të caktuara, ujërat sipërfaqësore që shërbejnë për vaditje shënojnë përqendrime të pesticideve toksike, si p.sh. atrazina apo lindani, të përdorura dekada më parë, mbi 8 herë më të larta se normat.

Instituti i Shëndetit Publik regjistron rreth 56,000 raste të infeksioneve gastrointestinale në vit në Shqipëri. Kjo shifër, për frymë, është jashtëzakonisht më e lartë krahasuar me mesataren e Bashkimit Europian, ku falë standardeve të rrepta, sëmundshmëria nga ushqimi i pasigurt është minimale.

Në ekonomi dhe siguri ushqimore, vlen një rregull i artë: parandalimi është masa më e mirë. Çdo 10 euro të shpenzuara në fillim për të parandaluar rreziqet përmes krijimit të standardeve dhe kontrolleve, kursejnë 100 euro nesër për zbutjen e krizave shëndetësore dhe dëmeve.

Mungesa e këtyre investimeve për standarde në bujqësi dhe agro-përpunim po sjell më shumë sesa thjesht dëmtimin e vetë sektorit. Ato po vonojnë përthithjen e qindra milionë eurove nga Bashkimi Europian, sikur të ishim vend anëtar apo vend që ka mbyllur negociatat si Mali i Zi. Fondet evropiane nuk do të ndihmonin vetëm bujqësinë drejtpërdrejt, por do të injektonin jetë dhe do të rigjallëronin të gjithë zinxhirin e ekonomisë kombëtare, si dhe programe sociale ku Shqipëria, si vend i varfër krahasuar me vendet e BE-së, do të ishte përfituese neto.

Të përpiqesh të zbatosh standardet e sigurisë ushqimore të Bashkimit Europian në Shqipëri do të thotë të përplasesh me forcën më të madhe të ekonomisë së saj: “sindromën e ndërtimit” dhe pronës. Kur qindra milionë euro u vunë në dispozicion nga Brukseli për të modernizuar sektorin agro-ushqimor, ndodhi një mutacion i çuditshëm. Ministria e Bujqësisë dhe agjenci si AZHBR pushuan së vepruari si rregullatorë dhe mbështetës të prodhimit bujqësor, ndërsa agro-përpunimi si biznes pothuajse pushoi së qeni teknologji ushqimi. Të dyja palët filluan të silleshin si zhvillues të pasurive të paluajtshme.

Nga ana e saj, Ministria e Bujqësisë veproi si Ministri Ndërtimi dhe Agjenci për Zhvillimin e Turizmit së bashku, e jo si mbikëqyrëse e sigurisë ushqimore. Institucione si AZHBR e keqkuptuan plotësisht rolin e tyre, duke u transformuar në një shtojcë të Ministrisë së Turizmit, shpërndarë fonde për agroturizëm, hotele e bujtina luksoze, duke lënë pas dore thelbin e ushqimit, zinxhirin e prodhimit dhe sigurinë ushqimore.

Pse ndodhi kjo? Në një pjesë të politikës dhe shoqërisë mbijeton ende mentaliteti i vjetër socialist i “ngritjes së veprave”, shifrave dhe krahasimeve me të kaluarën, pa llogaritur e planifikuar realitetin prodhues. Për një klasë politike që e ushqen shoqërinë më së shumti me propagandën e imazhit, rëndësi ka të hidhet betoni, të ngrihet godina dhe të pritet shiriti.

Burokratët shqiptarë duhet ta dinin fare mirë se çfarë kërkonte Europa: standarde, gjurmueshmëri, laboratorë. Por zgjodhën ta injoronin mikroskopin për të përdorur metrin dhe fasadën. Standardet, arsyet ekonomike apo kërkesat e tregut për ushqim të sigurt u anashkaluan me logjikën cinike: “Punë e madhe! Rëndësi ka që duken bukur në videot me dron dhe reportazhe.” Pajisjet laboratorike dhe standardet janë investime që nuk bëjnë zhurmë mediatike. Ndaj, skemat e granteve u orientuan për të financuar zgjerimin fizik.

Shteti dha para për të hedhur themele të reja, duke u bazuar në një sistem auditimi ku suksesi i një fabrike qumështi matej me metra katrorë llamarinë dhe beton, dhe jo me numrin e baktereveve apo qelizave somatike në qumështin e stallave, ose se si qumështi lokal i përpunuar të jetë konkurrent me atë të importit.

Nga ana tjetër, agropërpunuesit nuk e panë veten si prodhues ushqimi, por si investitorë imobiliarë. Kundrejt “parasë së falur” europiane dhe shqiptare, ata nuk përdorën inxhinierë mjedisi apo teknologë për të mbyllur ciklin e mbetjeve, ose i përdorën vetëm formalisht. Më të rëndësishmit ishin arkitektët dhe brigadierët e ndërtimit. U zgjeruan kapanonet, u ndërtuan salla pritjeje me xhama të mëdhenj dhe u blenë linja prodhimi për të prodhuar sa më shumë volum. Në mendësinë e biznesit shqiptar, statusi dhe suksesi tregohen nga madhësia e godinës, jo nga certifikatat e laboratorit.

Të gjithë e trajtuan IPARD-in si çdo kapital tjetër në vend: një mundësi investimi për të shtuar sipërfaqen fizike të pronës ose për të krijuar një të re. Më vonë, nëse fabrika apo stalla nuk ecën, e kthejnë në agroturizëm; paratë e shtetit nuk mbarojnë kurrë, ose në rastin më të keq e shesin si pronë.

Rezultati i këtij pakti është një peizazh agro-ushqimor thellësisht paradoksal. Ndërsa viti 2030 po afron, Shqipëria është i vetmi vend në rajon që po e pret Brukselin me fabrika shpesh fizikisht mbresëlënëse, por biologjikisht të dyshimta. Shteti dhe biznesi ndërtuan “kulla”, por harruan një detaj fatal: Bashkimi Europian nuk financon “kulla”, ai financon “kanalizimet” brenda tyre. Inspektorët e BE-së pikërisht këto kontrolluan e konstatuan: pastërtinë e tubave të linjave dhe mënyrën e menaxhimit të mbetjeve. Këto investime, të ndërtuara mbi logjikën e betonit, u shembën me prova të thjeshta laboratori e standardesh; nga 900 impiante, asnjë nuk kaloi.

Në të njëjtin takim, Ambasadori i BE-së në Tiranë, Silvio Gonzato, foli për “besim”, “kategorizim” dhe një grant prej 12.5 milionë eurosh. Por për pronarët e thertoreve, të cilët duhet të ndërtojnë tani me paratë e tyre një incenerator për mbetjet shtazore, kjo shifër është një iluzion. Ato para do të shkojnë më së shumti për asistencë teknike, për të paguar ekspertë të huaj, për të trajnuar inspektorët e shtetit dhe për kompjuterë në zyrat e qeverisë. Asnjë qindarkë nuk do të shkojë për makineritë që i duhen biznesit për të mbijetuar.

Ata duhet të presin fondet e IPARD, në mungesë të atyre të qeverisë shqiptare, e cila tashmë nuk ka as besim te administrata e saj dhe duhet të presë dhe ajo IPARD-in. Këtë e tregoi fjala e Kryeministrit Rama, pa asnjë aksion konkret apo mbështetje financiare. Ndërsa u tregonte biznesmenëve gishtin e falimentimit, ai nuk ofroi asnjë fond nga buxheti i shtetit. Nuk pati asnjë premtim të tipit: “Meqenëse Europa po na jep 12.5 milionë, ne si qeveri do të japim të paktën edhe 10 milionë të tjera për t’ju mbështetur, që prodhimi të ketë kontrolle e standarde…”

Retorika mbeti vetëm te kërkesat e ftohta, pa marrë përgjegjësi për ndarjen e kësaj barre rregullatore dhe financiare. Dhe si të mos mjaftonte ky hendek mes nevojave dhe mbështetjes, hija e të kaluarës e bën situatën edhe më të zymtë. Rreth 200 milionë euro nga programet e kaluara IPARD rezultojnë të jenë investuar me efektivitet të ulët, sidomos për ngritjen reale të standardeve të sigurisë ushqimore. Përkundrazi, për shkak të abuzimeve, Bashkimi Evropian ka kërkuar nga qeveria shqiptare të kthejë mbrapsht 33 milionë euro të shpërdoruara.

Me këtë njollë besueshmërie, fati i programit të ri IPARD III është thellësisht në diskutim, duke i lënë bizneset thatë pikërisht në momentin kur po u vendoset laku i standardeve europiane.

Historia e zgjerimit të BE-së tregon se askush nuk i ka arritur standardet vetëm me vullnet të mirë. Polonia mori rreth 700 milionë euro grante direkte nga programi SAPARD, Rumania afro 1 miliard euro. Kroacia, si shembulli më i freskët, përdori qindra miliona euro nga fondet IPARD për të “blinduar” thertoret dhe fabrikat e qumështit. Sot, Kroacia nuk është vetëm një prodhues me standarde, por edhe portë hyrëse kontrolli europiane, duke bllokuar pamëshirshëm çdo produkt pa standarde nga jashtë BE-së.

Ky është një rol që pritet ta luajë edhe Shqipëria – të bëhet gardiane e Evropës me xhepat bosh. Ndërsa Kroacia e ndërtoi këtë mburojë me përdorimin e drejtë të fondeve europiane, Shqipërisë i kërkohet të bëhet gardiane pa asnjë mbështetje.

Vetëm programi IPARD III kishte të alokuara 112 milionë euro nga BE, bashkë me financimin kombëtar. Paralelisht, Europa ka financuar me dhjetëra milionë euro edhe shtetin, si dhe grantin e fundit prej 12.5 milionësh për institucione si Autoriteti Kombëtar i Ushqimit (AKU) dhe Autoriteti Kombëtar i Veterinarisë dhe Mbrojtjes së Bimëve (AKVMB). Këto fonde janë dhënë për rritjen e kontrolleve, trajnimin e inspektorëve, blerjen e pajisjeve laboratorike dhe funksionimin e sistemeve të gjurmueshmërisë ushqimore.

Pra, paratë për të arritur standardet u dhanë si për shtetin ashtu edhe për privatët. Por sot, për shkak të abuzimeve, keqmenaxhimit dhe moskuptimit të rolit të politikës bujqësore europiane, Shqipëria e gjen veten të papërgatitur. Pa fonde dhe pa një sistem të besueshëm kontrolli.

Korrupsioni duket e keqja më e vogël, sepse dikur do të kapet. Por zhurma e madhe e tij mbulon thelbin e problemit: sa kuptojmë politikën europiane për bujqësinë dhe ushqimin dhe sa rëndësi ka ajo për integrimin tonë dhe për ne si konsumatorë, që paguajmë çmime edhe më të kripura se Europa për ushqime jo me standarde.

Është shumë më e lehtë të bësh korrupsion kur punohet “me beton” që shitet lehtë si arritje, sesa me standardet që kërkojnë punë e investime të mirëfillta në teknologji dhe njohuri.

Çfarë ndodh nëse shteti e zbaton këtë ultimatum moskokëçarës? Situata bëhet edhe më alarmante kur i shtojmë krizën energjetike. Industria e përpunimit të mishit dhe qumështit varet tërësisht nga dhomat frigoriferike dhe linjat teknologjike me konsum masiv të energjisë. Një qeveri që kërkon standarde, mund të përgjigjet edhe me alternativa konkrete, si tranzicioni në energjinë e gjelbër.

Instalimi i impianteve fotovoltaike do t’u jepte frymëmarrje këtyre bizneseve, por një impiant diellor për një fabrikë të mesme kushton nga 70,000 deri në mbi 150,000 euro. Përtej fjalimeve diplomatike, edhe Bashkimi Europian ofron instrumente reale: përmes programeve si Plani Ekonomik për Ballkanin Perëndimor ose linjave specifike të financimit, bizneset që instalojnë teknologji të gjelbër përfitojnë grante që u kthejnë mbrapsht 15-20% të investimit.

Por, që një thertore apo baxho e vogël në Shqipëri të arrijë t’i kthejë këto aplikime komplekse fondesh në panele mbi çati, duhet një shtet që i mban për dore. Me IPARD-in e paralizuar, qeveria duhet të kthehet me urgjencë në garant dhe udhërrëfyes për këto fonde alternative evropiane të energjisë, e jo t’i lërë bizneset vetëm.

Pa këtë urë lidhëse mbështetëse qeveritare, pjesa dërrmuese e qindra subjekteve të vogla dhe të mesme, të pamundura të marrin kredi apo të gjejnë fonde për të mbijetuar ndaj rregullave europiane, faturave të energjisë dhe lëndëve të para, do të mbyllen.

Kreditë e lehtësuara nga qeveria duhet të drejtohen drejt bizneseve agropërpunuese, jo drejt fermerëve, të cilët kanë nevojë për më shumë grante dhe subvencione. Ashtu si fermerët europianë, të cilët i marrin këto subvencione sepse plotësojnë standardet e prodhimit dhe respektojnë natyrën.

Pa sipërmarrjet e vogla dhe të mesme, përpunimi i mishit dhe qumështit do të përqendrohen në duart e pak kompanive të mëdha oligopolistike.

Zoti Rama e mbylli fjalimin e tij duke treguar anekdotën e Aleksandrit të Madh, ku pasuria nuk merret në botën tjetër. Në fakt, Aleksandri vdiq duke bërë plane ekspansioni. Për industrinë agro-përpunuese shqiptare, rreziku nuk është pasuria e marrë në botën tjetër, por ajo e shprehjes sonë të vjetër: “atëherë kur u mësua gomari pa ngrënë, ngordhi”.

Qeveria po kërkon që biznesi dhe fermerët të “mësohen” me standardet e larta të Brukselit dhe të përballen të vetëm me luftën e standardeve dhe krizën e energjisë, pa u ndihmuar, as me politika, as me plane të qarta, ndihma financiare, udhëzime, e as me fonde afatgjata. Rezultati më i mirë i kësaj, në terma futbollistikë, do të jetë një shtesë e shtesës nga 2030 në 2035, e më tej në 2040.

Me Europën tashmë në kufi në Malin e Zi dhe Maqedoninë së shpejti, Shqipëria nuk do të jetë e rrethuar vetëm me shqiptarë, por më së shumti me europianë, të cilët ne nuk po arrijmë formalisht të quhemi.

“`