“`html
Si të mbyllim hendekun mes arsimit dhe tregut të punës
Në Shqipëri, ekziston një hendek i thellë midis arsimit dhe nevojave të tregut të punës, duke lënë shumë të rinj pa mundësi punësimi, pavarësisht diplomave. Kurrikulat, të bazuara kryesisht në teori, nuk ofrojnë aftësi praktike, ndërsa sipërmarrjet ankohen për mungesën e punonjësve të kualifikuar. Ekspertët e arsimit sugjerojnë si zgjidhje zhvillimin e arsimit dual, me një bashkëpunim më të ngushtë midis industrisë dhe universiteteve.
Hendeku ndërmjet arsimit dhe nevojave të tregut të punës në Shqipëri është një problem kronik që ka shoqëruar periudhën e tranzicionit. Në vitin 2024, rreth 19,000 persona me arsim të lartë rezultonin të papunë të regjistruar në zyrat e punës, ndërsa mijëra të tjerë janë të dekurajuar nga kërkimi i punës. Vetëm një pjesë e vogël e të diplomuarve gjen punë që përputhet me profilin e tyre, ndërsa pjesa tjetër mbetet e papunë ose punon në pozicione që nuk kërkojnë kualifikime universitare.
Arsyeja kryesore e këtij problemi lidhet me metodologjinë e mësimdhënies dhe përmbajtjen e kurrikulave akademike, të cilat janë shpesh të fokusuara te teoria dhe nuk ofrojnë aftësi praktike dhe teknike që kërkohen nga punëdhënësit. Shumë të rinj ende zgjedhin fusha studimi që nuk korrespondojnë me nevojat e zhvillimit ekonomik, ndërsa sektorë që kërkojnë aftësi teknike apo digjitale vuajnë nga mungesa e fuqisë punëtore.
Ekspertët e arsimit propozojnë se kjo situatë mund të përmirësohet duke aplikuar sistemin dual të arsimit, si në arsimin e mesëm profesional, ashtu edhe në atë të lartë. Ky sistem do të mundësonte që nxënësit të marrin njohuri dhe përvojë duke studiuar në shkollë dhe duke punuar në të njëjtën kohë në një kompani.
Ish-ministri i Arsimit, Prof. Myqerem Tafaj, thekson se oferta aktuale e sistemit arsimor, me programe të arsimit të mesëm dhe të lartë profesional, është e pamjaftueshme në raport me kërkesat e sipërmarrjes, duke përfshirë specialistë të nivelit Bachelor dhe Master profesional, si dhe punëtorë të kualifikuar dhe teknikë të mesëm.
Sipas zotit Tafaj, sektorë të zhvilluar dhe të fuqizuar mirë në Shqipëri, si ndërtimi, ushqimi, turizmi, IT, bankat dhe energjia, janë gjithashtu të mirorganizuar nëpërmjet Shoqatve, Unioneve dhe Dhomave. Këta sektorë kanë potencial për investime dhe mund të luajnë rol kyç në zhvillimin e arsimit profesional, duke përgatitur forca të kualifikuara të punës për të gjitha nivelet.
Investimet e pamjaftueshme në zhvillimin e aftësive të punonjësve dhe pjesëmarrja e ulët në trajnime të vazhdueshme kanë bërë që një e pesta e të rinjve në vend të mos jenë as të punësuar, as në shkollë.
Historia ka treguar se kombet që investojnë në arsim, shëndet dhe punësimin e të rinjve arrijnë zhvillim të qëndrueshëm afatgjatë dhe më shumë mirëqenie. Gjermania, me strategjinë e saj në arsimin profesional, ka krijuar një ekonomi të fuqishme dhe të specializuar. Sistemi gjerman ka përgatitur të rinjtë për pozicione pune të mirëpaguara, bazuar në shkollim teorik dhe praktik, duke e bërë vendin konkurrues në prodhimin industrial me vlerë të lartë. Vende të tjera si Koreja e Jugut, Finlanda, Singapori dhe Kanadaja kanë përjetuar zhvillim të shpejtë ekonomik falë fokusit te të rinjtë.
Megjithatë, Shqipëria, e cila trashëgoi nga komunizmi një popullsi të re (“dividenti demografik”), nuk e ka shfrytëzuar me maturi këtë potencial. Gjatë 34 viteve të tranzicionit, të rinjtë shqiptarë, të dëshpëruar nga mungesa e mundësive për punësim, arsimi i papërshtatshëm, korrupsioni dhe kostot e larta të strehimit, kanë humbur shpresën dhe zgjedhin masivisht emigrimin.
Të dhënat e Censit 2023 tregojnë një rënie drastike të grupmoshave të reja. Nga 2011 në 2023, popullsia e vendit ra me rreth 14%, ndërsa të rinjtë (15-29 vjeç) u pakësuan me 39%. (Burimi: INSTAT)
Zgjidhje: Programet duale
Programet duale në arsimin e lartë në Europë funksionojnë si një model që kombinon mësimin akademik në universitet me punën praktike në kompani. Studentët përfshihen paralelisht në punë reale, duke kaluar periudha të caktuara në universitet dhe kompani, sipas një kalendari të paracaktuar.
Në Europë, veçanërisht në Gjermani, ky model është shumë i zhvilluar dhe i institucionalizuar. Universitete si HSBA apo DHBW kanë strukturën e studimit të ndërtuar mbi këtë alternim, ku semestrat ndahen në blloqe teorike dhe praktike.
Për kompanitë, ky model ofron mundësinë për të rekrutuar dhe trajnuar të rinj sipas nevojave të tyre, me kosto më të ulët trajnimi. Për studentët, ky model u jep përvojë pune reale, aftësi profesionale të kërkuara në treg dhe krijon një lidhje të drejtpërdrejtë me punësimin, shpesh para diplomimit.
Programet duale ndihmojnë edhe universitetet të qëndrojnë të lidhura me realitetin ekonomik, duke krijuar kurrikula në bashkëpunim me industrinë, çka i bën studimet më të aktualizuara dhe të përshtatshme me kërkesat e tregut.
Zoti Tafaj thekson nevojën për një aleancë reale mes shtetit, biznesit dhe universiteteve për të aktivizuar programet duale. Ai shton se qeverisë i takon lidershipi për krijimin e kësaj aleance dhe për të siguruar parakushtet ligjore dhe financiare. Ai përmend se modelet ekzistojnë dhe janë përshtatur edhe në vende të Ballkanit, si Serbia, e cila ka adaptuar modelin e Zvicrës për arsimin dual.
Sipas tij, do të ishte një zgjidhje më e mirë hartimi i një ligji të veçantë për arsimin e mesëm dhe të lartë profesional. Nëse nuk do të jetë e mundur, ndryshimet në ligjin e arsimit të lartë duhet të rregullojnë plotësisht edhe arsimin e lartë profesional, duke përfshirë format duale.
Aftësitë e punonjësve shqiptarë: vetëm 37% e BE-së
Një raport i OECD tregon se aftësitë mesatare të punëtorëve shqiptarë arrijnë vetëm 37% të nivelit mesatar në Bashkimin Europian. Kjo tregon se, edhe me diplomë, shpesh mungojnë aftësitë e nevojshme për kërkesat e tregut.
Struktura e tregut të punës në Shqipëri po ndryshon drejt vendeve që kërkojnë kualifikime të larta, por rritja e vendeve të punës për profesionistë me kualifikime të larta ka qenë më e ngadaltë krahasuar me punët me aftësi më të ulëta.
Modelet e vendeve të zhvilluara tregojnë se sipërmarrjet mund të ndikojnë në rritjen e aftësive:
- Përfshirja direkte në procesin mësimor: Zhvillimi i moduleve praktike, punë praktike në kompani, projekte bashkëpunimi që simulojnë situata reale të punës.
- Ofrimi i burimeve materiale dhe teknologjike: Pajisje moderne, laboratorë praktikë, programe software, për të sjellë standarde më të larta mësimdhënieje.
- Krijimi i programeve të mentorimit dhe praktikave profesionale: Mundësi për të kaluar periudha të shkurtra pune ose praktike, përballur me sfida reale.
- Angazhimi në trajnime të vazhdueshme për mësuesit dhe pedagogët: Njohja me teknologjitë dhe metodat më të fundit, duke i përditësuar ata me praktikat e tregut.
Kur të rinjtë trajnohen në këtë mënyrë, ata dalin nga shkolla me aftësi të përdorshme, duke ulur hendekun mes arsimit dhe tregut të punës.
“`