“`html
Financial Times ngre alarmin: Bota po shkon sërish drejt një krize të madhe ekonomike
Bota po hyn sërish në të njëjtin kurth që ka sjellë përplasje, proteksionizëm dhe kriza të mëdha financiare. Nga njëra anë janë vendet që kursejnë dhe eksportojnë shumë, si Kina, Gjermania apo Japonia, nga ana tjetër është SHBA, që vazhdon të blejë, të marrë borxh dhe të mbajë mbi shpinë çekuilibrimet e sistemit.
Financial Times, në një analizë të publikuar kohët e fundit, thekson se kjo skemë është e njohur dhe alarmante. Kur pabarazitë globale arrijnë nivele të tilla, zakonisht nuk përfundojnë pa pasoja. Fillimisht vjen zemërimi politik dhe ngritja e populistëve. Pastaj vjen kriza, pasojat e së cilës i ndjen çdo qytetar i globit. Dhe këtë herë, shpërthimi mund të nisë pikërisht nga Amerika.
Një botim i fundit i Centre for Economic Policy Research, me titull “Pabarazitë e reja globale”, ngre pyetjen retorike: “A nuk e kemi bërë edhe një herë këtë debat?”. Përgjigjja është po. Ky debat është zhvilluar në vitet ’80, u rikthye në vitet 2000 dhe tani po rikthehet sërish në vitet 2020. Rreth çdo 20 vjet, bota duket se përballet me të njëjtin problem.
Disa vende kursejnë dhe eksportojnë shumë më tepër se sa konsumojnë, ndërsa të tjerat, kryesisht SHBA, marrin hua dhe blejnë më shumë nga sa prodhojnë. Këto pabarazi nuk janë thjesht çështje statistikore; ato prodhojnë dy pasoja të rrezikshme: rritje të proteksionizmit dhe, herët a vonë, kriza financiare.
Kjo situatë ka ndodhur edhe më parë:
- Në vitet ’80, zemërimi ekonomik u drejtua ndaj Japonisë, ku shpërtheu edhe një krizë e madhe.
- Në vitet 2000, me të ashtuquajturin “shoku i Kinës”, zemërimi u kthye ndaj Pekinit, ndërsa kriza financiare goditi Perëndimin.
- Në vitet 2020, proteksionizmi është tashmë prezent, sidomos në SHBA. Kriza e madhe financiare ende nuk ka ardhur, por rreziku është rikthyer.
Sot, si edhe dy dekada më parë, vendet me suficit të madh (ato që shesin më shumë jashtë se sa importojnë) janë pothuajse të njëjtat: Kina, Gjermania dhe vende të tjera europiane, Japonia dhe eksportuesit e naftës. Ndërkohë, SHBA mbetet huamarrësi kryesor i botës.
Një ndryshim i rëndësishëm nga viti 2008 është se atëherë, deficiti amerikan lidhej më shumë me borxhin e sektorit privat. Sot, pesha më e madhe bie mbi shtetin amerikan. Me fjalë të thjeshta, qeveria amerikane po mban mbi shpinë pjesën më të madhe të këtij çekuilibri. Kjo u shqetëson ekonomistët, pasi në rast krize, ajo mund të nisë pikërisht nga SHBA, për shkak të borxhit të jashtëm më të lartë, mbingarkesës së tregjeve financiare, vlerësimeve të fryra të aseteve dhe nervozizmit të investitorëve.
Kina, SHBA dhe logjika e pabarazisë
Një nga idetë kryesore të analizës është lidhja e ngushtë midis tregtisë, financave dhe proteksionizmit. Kina, për shembull, ka një nivel të ulët të konsumit familjar krahasuar me madhësinë e ekonomisë së saj, duke kursyer shumë. Këto kursime, nëse nuk përthiten nga ekonomia vendase, eksportohen përmes suficitit tregtar. Ky suficit gjigant nuk vjen vetëm nga konkurrueshmëria, por edhe nga një çekuilibër i brendshëm ekonomik.
Në anën tjetër, nëse Kina kursen shumë, dikush tjetër duhet të shpenzojë shumë, dhe ky dikush tjetër është zakonisht SHBA. Pra, suficiti i njërit është deficiti i tjetrit. Kjo lojë nuk mund të zgjasë pafundësisht. Problemeve mund t’i vijë fundi, por pyetja është nëse kjo do të ndodhë në mënyrë të kontrolluar apo me krizë.
Rreziku i parë është proteksionizmi, i cili shihet si një reagim ndaj ndikimit të dikurshëm të Kinës, veçanërisht në politikën amerikane. Tarifat dhe gjuha agresive ndaj importeve janë pjesë e këtij refleksi. Në Europë gjithashtu, industria ndien presionin e Kinës.
Rreziku i dytë është kriza financiare. Nëse SHBA vazhdon të marrë borxh pafund dhe vendet me suficit mbështeten te huaja për të mbajtur ekonomitë e tyre, sistemi mund të këputet.
Tre iluzione që duhen hedhur poshtë
Financial Times argumenton se për të shmangur një krizë, politikanët duhet të heqin dorë nga disa ide të gabuara:
- Iluzioni i parë: Deficiti tregtar amerikan mund të zgjidhet vetëm me tarifa ose me kurs këmbimi. SHBA duhet të rregullojë edhe problemet e veta të brendshme, veçanërisht deficitin e lartë buxhetor.
- Iluzioni i dytë: Faji është gjithmonë i huamarrësit, pra mjafton që SHBA të shtrëngojë shpenzimet. Për ekonominë më të madhe të botës, kjo mund të shkaktojë një ngadalësim ekonomik global nëse Kina dhe Europa nuk rrisin kërkesën e tyre të brendshme.
- Iluzioni i tretë: Mendësia merkantiliste, ideja se një vend bëhet i pasur duke mbajtur gjithmonë suficit. Kjo ka dy rreziqe: debitorët mund të mos paguajnë dhe të fillojnë të urrejnë vendet me suficit, duke i parë si shkatërrues të industrisë së tyre. Kjo ndjenjë po rritet ndaj Kinës.
Çfarë duhet bërë?
Në teori, zgjidhja është e qartë: SHBA duhet të ulë deficitin publik, Kina duhet të rrisë konsumin e brendshëm dhe Europa duhet të mbështetet më shumë te kërkesa e saj. Ekonomitë e mëdha duhet të balancohen nga brenda. Po ashtu, nevojiten korrigjime në politikat tregtare dhe industriale për të shmangur një luftë të re ekonomike.
Megjithatë, Financial Times thekson se shanset që kjo të ndodhë me zgjuarsi dhe në kohë janë pothuajse zero. Epoka e populizmit, nacionalizmit dhe vendimeve të pamenduara e bën të vështirë veprimin racional dhe të koordinuar.
Prandaj, përfundimi i analizës është i zymtë, por i qartë: nëse bota nuk është më në gjendje të parandalojë krizën, atëherë të paktën duhet të përgatitet për të. Koha për ta bërë këtë është tani.
Financial Times, përgatiti në shqip ©LAPSI.AL
“`