Reforma e re rrezikon të përsërisë gabimet e vitit 2014
Në Shqipëri ekziston një konsensus i gjerë se reforma territoriale e vitit 2014 nuk ka rezultuar funksionale. Ndërkohë që qeveria dhe opozita po përshpejtojnë drejt rishikimit të hartës administrative, ekspertët shprehin shqetësimin për mënyrën se si po projektohet ky ndryshim thelbësor, i cili prek drejtpërdrejt cilësinë e jetës në vend.
Afrim Krasniqi, nga Instituti i Studimeve Politike (ISP), thekson se reforma e vitit 2014 dështoi kryesisht për shkak të dominimit të motiveve politike mbi logjikën ekonomike dhe funksionale. Sipas tij, sot përballemi me të njëjtën amulli: mungon një diskutim publik real mbi modelin më të përshtatshëm të qeverisjes vendore për vendin tonë. Në vend të këtij debati substancial, vëmendja është përqendruar te harta elektorale për vitin 2027 dhe më tej.
Krijimi apo shkrirja e bashkive të reja po shihet si mundësi për kontroll territori, vende pune dhe ushtrim pushteti politik, sesa si një hartë në shërbim të drejtpërdrejtë të qytetarit. Ky instrumentalizim i reformës gjen konfirmim edhe në qasjen akademike. Gent Kaprata, profesor i urbanistikës, argumenton se reforma duhet parë si një reformë qeverisëse dhe administrative, jo thjesht si ndarje fizike e territorit.
Problem kryesor, sipas tij, nuk është vetëm vendosja e kufijve të rinj në letër, por cilat funksione, kompetenca, burime dhe përgjegjësi do të ketë realisht niveli vendor. Numri i bashkive nuk duhet të jetë pikënisja e reformës, por përfundimi i saj logjik, i cili duhet të dalë pas një analize të thellë të funksioneve që çdo nivel qeverisjeje duhet të kryejë.
Një nga plagët më të mëdha të sistemit aktual, e dëshmuar nga të dyja palët, është centralizimi mbytës nga Tirana zyrtare. Analiza e ISP tregon se shumica e shërbimeve për të cilat votohet një kryetar bashkie – përfshirë taksat, territorin, arsimin, shëndetësinë, mjedisin, turizmin dhe rendin publik – janë kompetencë e qeverisë qendrore. Nga Konispoli në Vermosh, çdo figurë kyçe publike emërohet nga Tirana. Kryetarët e bashkive shpesh funksionojnë si komisarë politikë të deleguar nga kryeqyteti, pasi qeveria qendrore e trajton hapësirën lokale si një zonë nën kontrollin e saj.
Për të zgjidhur këtë problem, profesor Kaprata propozon një ndryshim rrënjësor të arkitekturës qeverisëse, duke sugjeruar një model me tri shkallë:
- Rritja e numrit të njësive vendore: Për të afruar pushtetin vendor dhe përfaqësimin demokratik më pranë qytetarit.
- Bashki me kapacitete reale qeverisëse: Krijimi i bashkive me funksione dhe kompetenca të qarta.
- Qeverisje rajonale funksionale: Rajonet duhet të shërbejnë si nivel koordinimi strategjik për çështje si transporti, menaxhimi i mjedisit, infrastruktura madhore dhe balancimi i pabarazive territoriale, pa u kthyer në burokraci shtesë.
Situatën aktuale e bën më alarmante nxitimi dhe mungesa e bazës shkencore. Ndryshe nga viti 2014, këtë herë mungon ekspertiza e mirëfilltë ndërkombëtare dhe vendore. Ndërsa në vendet europiane reforma të tilla kërkojnë vite debat të hapur, në Shqipëri palët politike po tentojnë ta mbyllin procesin brenda pesë muajsh, nën presionin e kohës. Ky nxitim tregon se produkti final do të jetë i brishtë.
Ekspertët kujtojnë se vende si Kroacia, Sllovenia apo Maqedonia e Veriut kanë përdorur kritere dhe standarde të qëndrueshme e të matshme, si dhe vendime organike kushtetuese për ndarjen e përgjegjësive – hapa që Shqipëria po i shmang në emër të një kompromisi politik afatshkurtër që kënaq partitë, por dëmton qytetarët.